Beschouwing

Het Amerika van Clint Eastwood

De ene keer is Clint Eastwood de lieveling van links Amerika, de andere keer hijst een rechts publiek hem op het schild, zoals voor de film American Sniper. Daar heeft zijn kijk op geweld alles mee te maken.

Bradley Cooper in American Sniper. Beeld Courtesy of Warner Bros. Picture

In de donkere bioscoopzaal worden we tijdens het zien van American Sniper allemaal sluipschutter, net als de hoofdpersoon. De film dwingt je in zijn hoofd te kruipen. Je kijkt mee door het vizier van zijn geweer. Je wereld verengt zich tot een cirkel met een kruis dat over een menselijk doelwit glijdt. Je houdt je adem in als de vinger zich om de trekker spant. Al het andere valt weg, je bent even helemaal alleen met het slachtoffer - tot het schot valt.

Normaal bestoken de strijdende partijen in een moderne oorlog elkaar van een afstand. Maar sluipschutters halen de tegenstander heel dichtbij, zien het wit in de ogen van de ander en weten dat ze op het punt staan het leven te beëindigen van iemands man, vader, zoon of broer. Als hoofdrolspeler Bradley Cooper in de film zijn geweer richt op een jongetje dat dreigt een granaat af te vuren op Amerikaanse soldaten, zit je vastgenageld. Het zal toch niet, denk je, met de rest van de zaal.

Hoe kleiner en persoonlijker de oorlog wordt, hoe gruwelijker.

Dodelijkste sluipschutter

American Sniper vertelt het waargebeurde verhaal van Chris Kyle, een Amerikaanse Navy SEAL, een marine-commando die roem verwierf als Amerika's 'dodelijkste sluipschutter' met 160 bevestigde doden op zijn naam. Zijn kameraden noemden hem 'de legende', de Irakezen hadden het over 'de duivel'. Na zijn terugkeer in de burgermaatschappij wordt hij begin 2013, 38 jaar, doodgeschoten door een getraumatiseerde medeveteraan. Acteur Bradley Cooper speelt de Texaan Chris Kyle. Te zien is hoe goed Kyle was in wat hij in Irak deed, hoeveel Amerikaanse levens hij redde. Maar wat overheerst, is de gruwelijkheid.

Al snel na het begin dringt zich het gevoel op dat dit een anti-oorlogsfilm is. Want je ziet ook voor welke verschrikkelijke keuzen gevechtssoldaten worden gesteld, hoe ze zonder aanziens des persoons moeten doden om niet gedood te worden, hoe ze van de ander een onmens maken om zelf mens te blijven, hoe ze vervreemden van hun gezin. Wees niet bang dat de bezoekers na afloop naar het rekruteringskantoor om de hoek rennen.

Regisseur Clint Eastwood (L) en Bradley Cooper. Beeld epa

Huilen

Toch verdeelt de film Amerika. De conservatieve bevolking van het hartland, in steden als Oklahoma City, Nashville en Albuquerque, komt er massaal op af. Sommigen moeten huilen. Niet omdat zij van oorlog houden, maar omdat zij in het tragische verhaal van de held hun traditionele waarden bevestigd zien: 'God, vaderland en familie.' Aan de kusten, waar de film ook veel bezoekers trekt, hekelen progressieven de manier waarop de Irakezen worden afgebeeld. Ze zijn steevast 'kwaad, gewelddadig en bloeddorstig', schrijft een criticus.

American Sniper schuurt dus, zoals het vaak schuurt bij Clint Eastwood, de 84-jarige maker van de film. Waar John Wayne stond voor het Amerika van de pionier, met zijn ruwe bolster en blanke pit, daar staat Eastwood als acteur en regisseur voor een weerbarstiger Amerika, waarin goed en kwaad soms hand in hand kunnen gaan.

In de film Dirty Harry uit 1971 jaagt Eastwood als politie-inspecteur Harry Callahan op seriemoordenaar 'Scorpio', die een slachtoffer levend heeft begraven. Callahan is bereid tot het uiterste te gaan, als het monster maar gepakt wordt. Een openbare aanklager beschuldigt hem ervan Scorpio's rechten te hebben geschonden en hem te hebben gemarteld. 'De wet is waanzin', reageert Callahan boos. Om gerechtigheid te laten geschieden, moet het recht soms wijken.

In 1992 volgt de western Unforgiven. Eastwood is William Munny, een arme varkensboer op de prairie. Hij heeft een gewelddadig verleden als dronkaard en moordenaar afgezworen. Als weduwnaar zorgt hij voor zoon en dochter. Als een onschuldige vriend van hem wordt doodgegeseld door sheriff Little Bill, pakt hij de wapens (en de fles) weer op om bloedig wraak te nemen in het stadje waar het gebeurd is.

'Elke klootzak die op me schiet, zal ik doden, niet alleen hem maar ook zijn vrouw en al zijn vrienden. Zijn verdomde huis zal ik in de as leggen', roept hij als hij in het onheilszwangere duister en de stromende regen op zijn paard langs de huizen rijdt. Little Bill gaat eraan, omdat de sheriff een schurk is geworden. Munny is de genadeloze wreker, die doodt uit liefde voor zijn maat. De wijzer van het morele kompas slaat wild naar alle kanten uit.

In American Sniper is die verwarring er ogenschijnlijk niet. Bradley Cooper, in de persoon van Kyle, heeft niet alleen een trefzeker oog, maar ook een onwrikbaar geloof in de rechtvaardigheid van zijn handelen. Hij weet precies waar de bad guys zich ophouden: pal voor zijn telescoopvizier. Als we ze hier niet bestrijden, moeten we het straks in San Diego doen, zegt hij. Zijn Texaanse vader legde het aan hem uit als kind: je hebt schapen, wolven en herdershonden.

De honden moeten de schapen beschermen. En dat is wat Kyle doet in Irak. Voor hem zijn alle Irakezen 'beesten'. Af en toe is er een aanval van twijfel. Als hij een moeder en zoon heeft doodgeschoten omdat ze een granaat wilden gooien naar een Amerikaanse patrouille, reageert hij boos op de schouderklop van een andere militair. 'Donder op!', roept hij. Die opstandigheid duurt nooit lang; snel trekt hij zich weer terug in zijn mentale schuttersput.

Toch zit juist in die morele rechtlijnigheid van Kyle de Eastwoodiaanse dubbelzinnigheid verborgen. Hij weet dat niet alle Irakezen slecht zijn, er zijn er die voor hem tolken. Maar hij negeert het omdat twijfel hem op beslissende momenten zou kunnen verlammen en demoraliseren. Elke keer als hij iemand in het vizier heeft, wordt de oorlog afschuwelijk verstild en intiem voor een scherpschutter. Om daaraan niet onderdoor te gaan, dehumaniseert hij de vijand. Zo creëert hij weer de afstand die hij nodig heeft. Dat wordt zijn pantser. Tegelijk met zijn onvoorwaardelijke liefde voor zijn kameraden en land.

Die rechtlijnigheid is in de frontlinie zijn redding, de rots waarachter hij schuilt, maar thuis wordt zij een last die het gezin dreigt te pletten. Kyle wordt obsessief, wil steeds terug. Zijn vrouw gaat hem verwijten dat hij niet alleen wordt gedreven door de zorg om zijn kameraden en land, maar ook omdat hij goed is in wat hij doet en daar trots op is en van geniet, ook al gaat het om het doden van mensen. De oorlog is in hem gekropen.

Bradley Cooper als Chris Kyle. Beeld Keith Bernstein/Warner Bros

Gemankeerde helden

Dat is schrikken. Precies wat Eastwood wil, zoals hij zegt: 'Het beste statement dat een film tegen oorlog kan maken, is te laten zien wat oorlog doet met het gezin en de mensen die moeten terugkeren naar het gewone burgerbestaan, zoals Chris Kyle.'

Kyle, Dirty Harry en William Munny zijn gemankeerde helden. Ze bewegen zich in een boze wereld, willen gerechtigheid, gebruiken geweld en merken dat dit ten koste gaat van wie zij zijn. Of zoals A.O. Scott, filmcriticus van The New York Times zegt over Eastwood: 'In het universum van zijn films - een universum waarin het bestaan van het kwaad een vaststaand geven is - is geweld een morele noodzaak, al vraagt het vaak een prijs van degenen die het uitoefenen in dienst van het goede.'

Het is geen vrolijk stemmende wereld en de Amerikanen wisten nooit goed wat ze daarvan moesten denken en wat het zei over Eastwood. De ene keer was hij de lieveling van rechts - als hij als Dirty Harry vond dat zijn strijd tegen wetteloosheid zijn meedogenloze middelen rechtvaardigde. De andere keer werd hij omarmd door links - als hij als William Munny liet zien hoe geweld iemand te gronde kan richten.

Eastwood valt moeilijk te plaatsen. Hij noemt zichzelf 'te individualistisch om rechts of links te zijn'.

Hij steunde in 2012 Mitt Romney en had een bizar optreden op de Republikeinse conventie, waar hij op letterlijk onnavolgbare wijze een lege stoel toespraak waarop zogenaamd Obama zat. Maar verder is hij pro-abortus, voor het homohuwelijk, voor actie tegen de klimaatverandering, voor beperking van vuurwapenbezit. En hoewel hij nu met American Sniper kritiek krijgt van tegenstanders van de Irak-oorlog, was hij zelf tegen de inval in 2003, net zoals hij eerder tegen de oorlogen in Korea, Vietnam en Afghanistan was.

Niks is eenduidig in Eastwoods wereld. Waarden botsen. Het leven en de historie zijn geen staartdeling die altijd op een glaszuivere nul uitkomt. Vaak blijven we zitten met een restgetal dat zich niet laat wegcijferen hoeveel keer we de rekensom ook over doen. Unforgiven werd door links gezien als een veroordeling van geweld, maar de Jordaanse koning Abdullah verwees begin februari tegenover Amerikaanse Congresleden naar Eastwoods film. Niet bekend is wat hij precies zei. Zeker is dat hij het niet deed om verzoening te prediken maar om, geïnspireerd door Munny, bloedig wraak te zweren voor het verbranden van een van zijn gevechtspiloten door IS.

Supernep

Veel lijkt angstaanjagend echt in American Sniper. Maar de baby die wordt gekoesterd door sluipschutter Chris Kyle en zijn vrouw Taya, is zo overduidelijk een pop dat het de hoon opriep van critici. Bradley Cooper heeft een Oscarnominatie als beste acteur, maar dat kan niet gelden voor zijn spel in de scènes met de nepbaby. Volgens een criticus ziet hij eruit alsof hij nooit van zijn leven een baby heeft vastgehad. De reden dat een pop werd gebruikt was dat de echte baby koorts had.

Zo ook met American Sniper. Het hartland identificeert zich met Kyle's patriottisme, de critici aan de kust hekelen de verheerlijking van een scherpschutter en de manier waarop die Irakezen demoniseert. Er wordt hartstochtelijk over gedebatteerd.

Waarschijnlijk omdat Eastwoods wereld als Amerika zelf is. Zijn ambivalentie is die van het land en zijn volk. Geboren uit een democratische revolutie streeft het naar het goede, het beste, maar tegelijkertijd worstelt het steeds met de hoge standaard die het voor zichzelf stelt. Eastwoods films verbeelden die worsteling. Van het vizier van een scherpschutter heeft hij een spiegel gemaakt. Daarin laat hij de Amerikanen naar zichzelf kijken, naar hun contradicties, hun bewonderenswaardige opofferingsgezindheid en hun tekortkomingen, van heel dichtbij, heel intiem.

American Sniper is genomineerd voor beste film, beste acteur (Bradley Cooper), beste script en in drie technische categorieën. De film is vanaf 5/3 te zien in Nederlandse bisocopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden