Herzberg heeft open oog voor alledaagse eenvoud

Dat Judith Herzberg (1934) de P.C. Hooftprijs voor poëzie zou krijgen - die haar woensdag werd toegekend - is voor degenen die haar werk altijd hebben gevolgd, geen verrassing....

Van onze verslaggever

Willem Kuipers

AMSTERDAM

Maar zoals het gaat met dichters, hoe belangrijk hun werk ook mag zijn, de publieke belangstelling is niet altijd navenant, te minder als de auteur in kwestie, zoals in het geval van Herzberg, over een veelzijdigheid beschikt die de aandacht van haar specifieke vermogens op één terrein kunnen afleiden. Want Herzberg is meer dan alleen een dichter; zij publiceerde ook prachtige brieven - haar lievelingsgenre, zoals ze wel eens gezegd heeft -, schreef belangrijke toneelstukken als Leedvermaak, En/of en Kras, tv-spelen en filmscenario's. Van de laatste is wellicht het meest Charlotte in het geheugen blijven hangen, haar script over het geschilderde dagboek van de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen Charlotte Salomon, in 1981 door Frans Weisz verfilmd.

De oorlog en haar joodse verleden - Herzberg is de dochter van de jurist en schrijver Abel Herzberg - zijn van grote invloed geweest op haar artistieke en politieke vorming. Aan Ischa Meijer vertelde ze in 1984, naar aanleiding van haar 'verhuizing' naar Israël - Herzberg woont afwisselend in Jeruzalem en Amsterdam - dat ze tussen haar vijfde en haar tiende ondergedoken was geweest 'bij eindeloos veel gezinnen'. Het had haar geleerd 'hoe weinig menselijke verhoudingen met familie' te maken hebben en al werd ze in haar middelbare school-tijd 'vreselijk actief als zioniste', ze had er toch geen behoefte aan om net als haar broer en zuster meteen naar Israël te gaan.

Ze leerde door haar ervaringen haar joodse afkomst relativeren. In hetzelfde interview met Meijer zei ze daarover: 'Het jodendom is voor mij persoonlijk voortdurend veranderd; per jaar. Er zijn hele periodes geweest dat ik er niet aan dacht. Nu ben ik gechoqueerd door wat er in naam van het jodendom gebeurt, in Israël. Je wordt overal, in theaters, bioscopen, op de televisie met joodse standpunten overvoerd. Dat levert een perspectivisch gezichtsbedrog op: alles wordt er door de bril van het jodendom bekeken (. . .). Het is treurig dat het moet - dat er zo'n verschil gemaakt dient te worden tussen joden en niet-joden. '

Als er iets is dat het werk van Judith Herzberg typeert, zowel het drama dat zij schrijft als haar poëzie, dan is het de onbevooroordeelde manier van kijken, waarvan ze in de geciteerde woorden blijk geeft, en die doet denken aan de wijsheid en het relativeringsvermogen van haar vader. Ze begon poëzie te schrijven, in de eerste klassen van het lyceum, omdat ze dat 'grappig' vond en ook dat verklaart misschien dat haar poëzie, ondanks de ernst, zo weinig zwaarwichtig overkomt, getuige bundels als Zeepost, Beemdgras, Strijklicht, Botshol, Dagrest en Zoals.

De jury van de P. C. Hooftprijs rept in haar rapport van 'een geraffineerd gebruik van klank, van rijm dat ze onregelmatig gebruikt en vaak ook vermomt als binnenrijm, van ellipsen en onverwachte accenten' en noemt als voorbeeld van zulke onverwachte accenten de regels: 'Het leven wordt plotseling ontroerend/ als je denkt aan de posterijen.' Het is die taal, en het bewustzijn daarvan, aangescherpt door haar verblijf in Israël, die de verzen van Judith Herzberg steeds weer zo 'gewoon' en tegelijk zo verrassend maken. Het is een taal, die de intimiteit heeft van een aan één ander gerichte brief; die er niet om vraagt moeilijk te doen, maar ook niet per se als strikt autobiografisch geduid hoeft te worden.

Door haar precieze, soms ogenschijnlijk achteloze waarnemingen weet Herzberg zich steeds weer te verplaatsen in een ander, in andermans gevoelens.

'Praten', zei ze, 'is het meest originele, creatieve, persoonlijke en fantastische, dat je kunt doen. Dat geldt voor iedereen. Je realiseert je dat veelal niet. Praten is geen voorrecht - het is dat juist niet. Praten is er gewoon, het kost niks, het blijft ook niet bewaard, en het stroomt de hele dag en nacht maar door, overal om je heen, in de hele wereld, en niemand hecht er eigenlijk waarde aan. Weggooiteksten in de zuiverste zin van het woord. Een enorme schat aan energie, merkwaardigheid en echtheid.

'En het gaat maar door. Alsof er uit ieders kraan voortdurend goud stroomt, en niemand die het door heeft - gelukkig maar; want als dat nou ook nog eens tot kunst verheven werd, was de lol er gauw af. Misschien is het gedicht wel de vorm, waarin iets van dat alles toch bewaard kan blijven en niet wegsiepelt. In de oorlog werd ik me ervan bewust hoe het was om alles te kunnen zeggen; zoals ik nu in Israël het Nederlands opnieuw leer waarderen.'

In dat ene fragment uit de tientallen interviews die ze heeft gegeven, balt zich fraai de essentie van Herzbergs poëzie en toneelkunst samen: een open oog en oor voor de eenvoudigste dingen in het alledaagse leven. Dank zij haar gevoelige verwoording ontstaat daaruit op papier - of in het theater - de meerduidigheid, die kunst en leven even doen samenvallen en aan beide betekenis geven. Alsof er zich voor onze ogen een wonder voltrekt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden