Hermans krijgt trap na

De Revisor heeft twee nieuwe redactieleden, de schrijvers P.F. Thomése en Oek de Jong. De eerste schreef voor het vorige nummer een polemiek die veel aandacht trok, nu is De Jong aan de beurt....

Zijn in februari van dit jaar gehouden Kellendonklezing vormt een uitdagend stuk waarin hij zijn ambivalente houding ten aanzien van de schrijver W.F. Hermans onder woorden brengt.

Als student was Oek de Jong een groot bewonderaar van de 'onontkoombare' Hermans. De tranen der acacia's, Het sadistische universum en Een wonderkind of een total loss leerden hem een modern en nihilistisch wereldbeeld kennen: 'Hermans ontnuchterde en onttoverde.'

Na Onder professoren verloor De Jong zijn belangstelling. Bij steekproeven in nieuw werk werd hij alleen nog maar getroffen door een vroegtijdig verval van Hermans' schrijverschap: 'Zijn obsessies leken uitgewoed, zijn wereldbeeld was verstard tot een formule, zijn stijl verdord.'

Wat De Jong nu in zijn lezing over Hermans beweert, lijkt nog het meest op een persoonlijke afrekening. Een aantal tekortkomingen in het werk van Hermans ziet hij scherp, maar De Jong schiet zijn doel voorbij door geen artistieke of literaire argumenten te hanteren. Het gaat De Jong om 'de verbinding met de persoon van de schrijver' en de toon die hij vervolgens aanslaat is die van een fan die zich in de steek gelaten voelt door zijn idool.

De Jong wordt nergens aan het twijfelen gebracht en het is even pijnlijk als vermakelijk om te zien hoe hij zijn eigen beperkingen in de schoenen van Hermans schuift. Zo verwijt hij Hermans dat deze zijn permanente idee van bedrog en teleurstelling geheel op conto van de kwaadwillende medemens schreef. De schuld lag altijd bij de ander, maar in feite is dit precies wat De Jong doet door nergens zijn eigen dweepzucht onder de loep te nemen.

Tevens verwijt hij Hermans moralisme, een eenzijdig wereldbeeld en een kinderlijk idee omtrent metafysica: 'Het grootste manco is het volledig, maar dan ook volledig ontbreken van wijsheid of zelfs het streven daarnaar.' Nog afgezien van de vraag of dit waar is, lijkt De Jong vooral te willen pronken met zijn eigen geestelijke ontwikkeling. Hermans krijgt een trap na van de leerling die zijn meester voorbij denkt te zijn, maar die in werkelijkheid nog niet de wijsheid heeft om zich neer te leggen bij het simpele feit dat de ontwikkeling van Hermans niet de zijne was.

In De Revisor zijn ook drie commentaren op De Jongs lezing opgenomen. Als eerste beweert dichter Jan Kuijper dat 'de wijsheid die De Jong in pacht heeft neerkomt op een soort blijmoedige levensaanvaarding, het bekende puinhopen zien en zingen van mooi weer.' Ook filosofe Heleen Pott herkent in De Jong een 'knus zondagschoolmoralisme', maar het meest uitvoerige commentaar komt van neerlandicus Wilbert Smulders. Hij bestrijdt de opvattingen van De Jong door overtuigend aan te tonen dat in het werk van Hermans wel degelijk een flinke dosis metafysica te vinden is, zelfs meer dan De Jong zoekt.

In de vorige Revisor keerde het andere nieuwe redactielid, P.F. Thomése, zich tegen de 'narcistische samenzwering' in de Nederlandse literatuur. Uitgever en mederedacteur Anthony Mertens schrijft nu in een open brief aan Thomése dat zijn theorie blijk gaf van 'het kenmerk van de calvinistische consequentie. Er klopt te veel.' Net als Oek de Jong had Thomése alleen datgene gelezen wat zijn theorieën bevestigde: literatuur als bewijslast.

Dit is precies het zwaktepunt van beide artikelen. Zowel De Jong als Thomése hebben interessante meningen en hun stukken zijn het lezen zeker waard, maar beiden begeven zich op het hellend vlak van de simplificaties en beiden slaan een verkeerde toon aan.

Thomése is verongelijkt, De Jong is teleurgesteld en de geloofwaardigheid van hun beweringen wordt meermalen ondergraven doordat zij zelf blijven hangen in de kleingeestigheid die zij in anderen willen bestrijden.

Peter Swanborn

De Revisor, Uitgeverij Querido, 25e jaargang, nummer 2, juni 1998, * 20,90

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden