INTERVIEW

Herkenbaarheid is de essentie van acteren

Dertig jaar geleden speelde Hein van der Heijden (56) de zoon, nu is hij de vader in het gezinsdrama Stilte. Die zoon was hem op het lijf geschreven. Maar hoe snap je zo'n vader, als je er zelf geen had?

Hein van der Heijden: `Pas recentelijk hoorde ik dat we zouden verhuizen naar Perzië. Mijn vader had net een contract bij Shell.'Beeld Daniel Cohen

De zoon

Om nu te zeggen dat Hein van der Heijden toen is ontdekt als acteur, in zijn rol van hypergevoelige weifelaar Johnny: niet echt. Recensent Martin Schouten oordeelde hard over de wereldpremière van Stilte door Het Publiekstheater, september 1986, en de rol van Van der Heijden. Het nieuwe stuk van de Zweedse schrijver Lars Norén (1944), over de jonge John die na een mislukt avontuur als dichter terugkeert naar zijn alcoholistische vader en zieke moeder, vertaald en geregisseerd door Karst Woudstra, werd in de Volkskrant de grond in geboord. Vooral de jongere acteurs moesten het ontgelden: '[Hein] Van der Heijden faalt als jongste zoon (...) Zo'n acteur zou ik ook zo min mogelijk te doen geven. Hoe kun je zo'n jongen in godsnaam voor zo'n zware rol kiezen?'

Een kwart eeuw later schrijft diezelfde Van der Heijden geschiedenis door als eerste acteur de Louis d'Or (de belangrijkste acteerprijs van Nederland) te winnen voor twéé rollen in één seizoen: Vincent van Gogh in Vincent en Theo (2011) en dokter Astrov in Oom Wanja (2012).

'We hebben het die ochtend op een zuipen gezet, waren lam toen 's middags een positieve recensie in de NRC verscheen', blikt de acteur nu terug op die rol in Stilte. Jac Heijer schreef: 'Hein van der Heijden (de jongste zoon) is een verrassing. Ik heb nog nooit op het toneel iemand zo geloofwaardig zien 'flippen' als hij, zonder een spoor van maniërisme of aanstellerij.'

Zojuist heeft Van der Heijden wederom het slot van Stilte gerepeteerd, maar nu in de rol van onbetrouwbare, alcoholverslaafde vader. Bij Toneelschuur Producties in Haarlem, in regie van het jonge talent Olivier Diepenhorst. Op tafel ligt het beduimelde script. De personages roken sigaret na sigaret en praten door elkaar, hortend, stotend. Alle gezinsleden schieten voortdurend gaten in de stelling van de ander. Verbaal geweld met wrange humor.

De rol van Johnny was hem op het lijf geschreven, zegt de acteur. 'Ik herkende mij als onzeker provinciaaltje in de zoekende zoon die naar de grote stad vertrekt om dichter te worden, maar in een zware identiteitscrisis belandt. Hij keert terug om de relatie met zijn ouders uit te zoeken. Die thuiskomst wordt een desillusie. Iedere langsrijdende trein verandert in een mogelijkheid ervoor te springen.'

Van der Heijden is de eerste acteur wie de Louis d'Or (de belangrijkste acteerprijs van Nederland)wist te winnen voor twéé rollen in één seizoen.Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Van der Heijden werd in de zomer van 1958 als tweede zoon van Brabantse ouders geboren in Heerlen. 'Mijn vader was mijnbouwkundige bij Oranje-Nassau. Ik was anderhalf toen hij overleed aan een hersenbloeding, mijn moeder was zwanger van mijn jongste broer. Ik heb mijn vader nooit gekend. De meeste foto's stammen van een schiettentje op de kermis. Pas recentelijk hoorde ik dat we zouden verhuizen naar Perzië. Mijn vader had net een contract bij Shell.'

Tijdens een talentenjacht op de middelbare school ontdekte de 15-jarige Van der Heijden dat hij het liefst op een podium stond. Met broer Guus imiteerde hij Simon & Garfunkel. Maar thuis bestond toneel niet. 'Mijn moeder vond toneel doodeng. Nog steeds.' Muziek was er wel. Dus reed Van der Heijden als 'roadmanager' zijn rockende broer met schoolband rond. 'Later draaide de rollen om en kwam hij naar mij kijken.'

De vader

Regisseur Olivier Diepenhorst durfde Van der Heijden nauwelijks te vragen voor de rol van vader Ernst. Nog een keer dat stuk? Maar hij wist ook: deze acteur is ijzersterk in schakelen, van vriendelijk naar vilein, van euforisch naar melancholiek, van tragisch naar morbide. Van der Heijden: 'Het voelde als thuiskomen. De cirkel is rond. Eerst zoon, nu vader. Ernst is een charmante man, maar zijn gezin gaat kapot aan de leugen rond zijn alcoholverslaving en de verwoestende kracht van de roes. Hij verleidt vanuit viezigheid. Hij moet liegen om zijn onvermogen niet onder ogen te zien. Publiek herkent dat. Veel mensen zitten tegen zo'n moment aan. Ernst is het voorbij.'

Alcohol is een sluipmoordenaar en verslaving een taboe, benadrukt Van der Heijden. Hij pleit zichzelf niet vrij. 'Ik moet oppassen, ben verslavingsgevoelig. In de acteurswereld wordt veel gezopen. Wanneer geef je toe dat alcohol een probleem is? Als je de dag slechts doorkomt met wijn als beloning? Daarom is dit stuk mooi én belangrijk. Norén beschrijft een waarheid die je liever niet wilt zien.'

Stilte.Beeld Joost de Haas

Die herkenning helpt bij het repeteren. 'Herkenbaarheid is de essentie van acteren. Al die verschillende gevoelens zitten in mezelf. Per personage rangschik ik ze anders.'

Voor de freudiaanse vader-zoonbinding in Stilte heeft hij slechts zijn eigen vaderschap om zich aan te spiegelen. 'Onze tweeling is net volwassen.'

Hij denkt dat hij zijn podiumliefde aan zijn vader dankt. 'Een geëmigreerde oom bezocht ooit een voorstelling. Hij had mij niet gevolgd en raakte volledig in verwarring. Mijn motoriek, spel, uitstraling: hij zag zijn overleden broer.'

Jarenlang gaf Van der Heijden zijn vader bij iedere voorstelling een plekje achter in de zaal. 'Dan zag ik hem binnenkomen in een lange zwarte jas en groette hem. Ik speelde ooit met Gerard Thoolen (1943-1996), die ook jong zijn vader was verloren. Die ging mee in mijn ritueel: 'En? Wat vond je vader ervan?' Mwah, niet zo goed. De eikel. Riep Gerard: 'Dát gaan we veranderen. We zorgen dat hij je een staande ovatie geeft.' En dan stond hij met duim omhoog te zwaaien naar mijn vader. 'Zie je, hij is supertrots op je.' Dat heeft geholpen.' Acht jaar geleden stopte Van der Heijden dit ritueel. 'Ik viel als acteur op mijn plek.'

De acteur

Van der Heijden durft zich pas sinds kort uit volle overtuiging 'acteur' te noemen. Zo'n dubbele Louis d'Or helpt mee, natuurlijk. 'Die prijs is een prachtige erkenning. Maar ik voel nieuwe druk. De verwachtingen worden groter. Nu ben ik de grote jongen. In het repetitielokaal denken collega's: 'Hein weet het vast wel'. Maar ik blijf bang het niet waar te maken. Acteren blijft een zoektocht. Daarom werk ik hard, ram mijn teksten erin vóór de repetities. Ik wil de onzekerheid voor zijn.'

Na Stilte en een misser bij het Ro Theater (de openingsvoorstelling van de Rotterdamse schouwburg werd na de eerste try-out van het repertoire gehaald) haalde Gerardjan Rijnders Van der Heijden naar Toneelgroep Amsterdam. 'Dan denk je de Tempel van het toneel te hebben bereikt. Ik heb meegedaan aan fantastische montagevoorstellingen. Maar ik zat verkeerd in de hiërarchie. Kreeg geen rollen waarin ik mij kon manifesteren. Een provinciaal in een koud bad. Gerardjan was toen niet de juiste regisseur voor mij. Hij werkt observerend. Ik heb iemand nodig die streng, duidelijk en precies acteurs regisseert naar vlieghoogte. Later klikte het wel, toen Gerardjan mij regisseerde als Astrov in Oom Wanja.'

Van der Heijden geeft toe dat hij te lang is blijven hangen bij Toneelgroep Amsterdam. Met als dieptepunt het project Ik ben bang (2001) van Cyrus Frisch. Van der Heijden en collega's trokken zich woedend terug uit het volgens hen onzinnige project. Kort daarop vertrok hij naar de musicalwereld, als Scar in The Lion King en Sinatra in Sinatra. Geweldig imposant - 'zingen kan euforisch zijn' - én een dubbele nominatie voor een Musical Award. Maar na een jaar was hij er klaar mee. 'Al die première-opsmuk. Iedere week acht keer spelen. Ik verlangde terug naar het anarchisme van toneel.'

En toen, op het juiste moment, vroeg Eric de Vroedt hem voor de rol van CEO Raymond in Mighty Society 4 (2007), een maatschappijkritische, politieke thriller over schaalvergroting, corruptie en globalisering. 'Eric haalt alles uit mij wat er in zit. Hij is streng: dit wel, dat niet. Dan durf ik iets aan te bieden.' Van der Heijden won een Arlecchino voor de beste mannelijke bijrol. En zijn rol in Mighty Society 10 (2013), als de verloederde, verliefde pensionado Lex in Thailand, leverde hem een nominatie op voor wederom de Louis d'Or. 'Een personage dat in al zijn kwetsbaarheid ook gevaarlijk is. Tot in de kleinste details blijft het verval dubbelzinnig', aldus het juryrapport. 'Van der Heijden bewijst zich opnieuw als één van de groten in zijn vak.'

'Het woord 'provinciaal' ervaar ik nu als geuzennaam. Dat intimiderende heb ik van mij afgeschud. Soms verval ik nog even in die beschetenheid. Maar misschien is nu het moment eens op te houden over die onzekerheid. Ik weet dat ik goed ben in ogenschijnlijk lichte, charmante rollen, om dan als de duvel een emotionele klap uit te delen. Manipulatief met morbide humor. Schakelen is het mooiste wat er is. Zodat het publiek denkt: Jezus, is dat ook nog allemaal aan de hand.'

Na Stilte gaat Van der Heijden eerst in twee voorstellingen acteren van Thibaud Delpeut, bij Theater Utrecht. En als de onderhandelingen lukken, begint hij daarna onder De Vroedt bij Het Nationale Toneel. 'Een provinciaal in de hofstad.'

Stilte door Toneelschuur Producties. Vanavond try-out, 21/3 première, Toneelschuur Haarlem. Aldaar op 24, 25 en 26/3 en 1 en 2/5. Tournee t/m 29/4.

Asbakken en wijnflessen

Volle asbakken, lege wijnflessen en scheldende familieleden: toneelschrijver en dichter Lars Norèn veroorzaakte in Zweden veel ophef met levensechte gezinsdrama's. Stilte is autobiografisch: de jonge, kwetsbare Johnny is Noréns alter ego; zijn ouders bestierden een hotel, net als het Stilte-echtpaar. Norèns moeder overleed vroeg, zijn vader was alcoholverslaafd. Toen die stierf, was de mensenschuwe toneelschrijver niet bereikbaar (geen telefoon, geen bel). Later is die dode vader door Noréns hoofd gaan spoken. Stilte is een weerslag daarvan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden