Herinnering

Historische herinneringen

Al jaren klinken er jammerklachten over het gebrek aan historisch besef, niet alleen bij de jeugd maar bij de hele bevolking.

Na iedere enquête buitelen bezorgde politici, cultuurfilosofen, leraren en journalisten over elkaar heen met krachtige uitspraken over de verschraling van de cultuur en de uitholling van nationale waarden. En niet zonder succes, want nu ligt er inderdaad een nationale canon, een betrekkelijk ongelijksoortige en opportunistische lijst van gebeurtenissen, feiten, personen en ontwikkelingen die iedere Nederlander zou moeten kennen.

Ondanks de brede instemming waarmee het rapport van de commissie Van Oostrom - vooral in politieke kringen - werd ontvangen, past hier de nodige scepsis. Scepsis niet alleen over dit concrete voorstel, maar over de idee van dergelijke lijstjes als zodanig. De werking van een medicijn is immers alleen gegarandeerd bij een juiste diagnose. Anders gezegd: hoe staat het eigenlijk met onze kennis van 'het' verleden, weten we inderdaad minder en lijdt onze samenleving werkelijk aan een verzwakt historisch besef?

Vast staat dat wij anders omgaan met het verleden dan vroegere generaties. De prachtige passages waarmee Friedrich Nietzsche, de filosoof met de hamer, zich keerde tegen een overmatig historisch bewustzijn, lijken niet aan ons besteed. In zijn verhandeling Over nut en nadeel van geschiedenis voor het verleden (1874), geschreven in een tijd waarin de geschiedwetenschap in opmars was en het burgerlijke ideaal van een klassieke culturele opvoeding of Bildung hoogtij vierde, waarschuwde hij voor de verlammende werking van een 'teveel' aan geschiedenis.

In plaats van dienstbaar te zijn aan het leven, als inspiratiebron of als bron van warme herinneringen is het verleden verworden tot een loden last die de mens neerdrukt en aanzet tot berusting, lijdelijkheid en scepsis. Vooral de 'objectieve', wetenschappelijke geschiedenis, die alles wil verklaren en relativeren, moet het in Nietzsches ogen ontgelden. De last van de geschiedenis vermorzelt het leven, omdat zij de scheppende mens, de oorspronkelijke denker en doener belemmert het verleden achter zich te laten. Het gaat erom een evenwicht te vinden: 'Het onhistorische is in dezelfde mate als het historische noodzakelijk voor de gezondheid van een enkeling, een volk of een cultuur.'

De revoluties en bloedige oorlogen die Europa enkele decennia later zouden overspoelen, toonden aan dat Nietzsche de verhoudingen verkeerd had beoordeeld. Het historische besef waarvan de westerse cultuur doortrokken was, weerhield de Duitsers noch de andere Europese volken ervan handelend op te treden. Een klassieke opvoeding en een diep historisch besef bleken net zo min een belemmering voor bloedige politieke veranderingen en radicale culturele experimenten als het verlangen om de geschiedenis op de mestvaalt te werpen, zoals de Italiaanse schrijver Marinetti en de Futuristen bepleiten.

Pas in de tweede helft van de 20ste eeuw volgde de echte breuk, toen jongere generaties massaal in opstand kwamen tegen wat Nietzsche 'de historische opvoeding' had genoemd. En dat moment was niet toevallig: het failliet van Europa, in de vorm van twee wereldoorlogen, Auschwitz en het kolonialisme, had geleid tot een 'historische ontworteling' van de westerse cultuur, aldus de geschiedfilosoof Frank Ankersmit in een nabeschouwing bij de eerste uitgave van de Nederlandse vertaling van Nietzsches tractaat in 1983 - een prachtige vertaling, waarvan onlangs de derde editie verscheen, voorzien van evenzoveel nabeschouwingen, inclusief die van Ankersmit.

Bij de historische ontworteling die Ankersmit signaleerde, is het niet gebleven. In onze wereld, schrijft de jongere politiek filosoof Luuk van Middelaar - bijna een kwarteeuw later, in het nawoord bij de jongste uitgave van Nietzsches tractaat -, is de rol van de historicus overgenomen door de journalist. De tijd is gekrompen: het historische verhaal is vervangen door een onoph

oudelijke stroom van nieuws, 'een versnellende stroom van het worden' die ieders leven binnendringt. De moderne mens bekijkt de wereld van dag tot dag, hij beleeft de geschiedenis die zich voltrekt onder zijn ogen, op de televisie, in de krant, op internet.

Onze omgang met het verleden is de laatste halve eeuw zo ingrijpend veranderd, dat de inzet van een traditioneel instrument als een 'nationale canon' met het doel 'het historisch besef' te versterken, wel op een teleurstelling uit móet lopen. Op dat punt dringt zich de vraag op of er geen andere wegen openstaan, of we niet op zoek moeten naar andere aanknopingspunten met het verleden, zoals de Israëlische filosoof Avishai Margalit doet in Herinnering - Een ethiek van vandaag, een verzameling van inspirerende, gevoelige essays.

Terwijl Nietzsches betoog zich richt op de rol van de geschiedenis als 'kennis', vraagt Margalit aandacht voor de antropologische en filosofische aspecten van onze omgang met het verleden. Daarbij richt hij zich met name op de 'gedeelde herinnering', de herinneringen die een hechte band tot een hechte band maakt en een gemeenschap tot een gemeenschap.

Liefdesrelaties en families, maar ook politieke en religieuze groepen en naties steunen op een gedeelde herinnering, uit eigen ervaring of overlevering - herinneringen aan namen en gebeurtenissen, trauma's en emoties. Voor Margalit is elke hechte gemeenschap gebaseerd op herinneringen aan een gemeenschappelijk verleden; daar ligt ook de basis voor de wederzijdse zorg en aandacht, waarbij men zich om elkaar bekommert en niemand wordt vergeten - ook de doden niet. Daarom spreekt hij van 'een ethiek van de herinnering', een constatering met vérstrekkende consequenties.

Hoewel de liberale democratische gemeenschappen zich ook in de ogen van Margalit steeds minder lijken te oriënteren op het verleden, trekt hij daaruit geen conclusies waar het gaat om de wijsgerig-antropologische betekenis van de herinnering als basis van de vorming van gemeenschappen. De lijnen waarlangs collectieven tot stand komen, mogen dan veranderd zijn, de grond waarop zij rusten niet.

Ook in het werk van de Duitse historica Aleida

Assmann staat het begrip 'herinnering' centraal, zij het in een bredere historische betekenis dan in de essays van Margalit. Assmann sluit aan bij wat in de Angelsaksische wereld wordt aangeduid als memory studies, waarin 'herinnering' staat voor alle individuele en collectieve voorstellingen van het verleden, niet alleen mentaal maar ook in de vorm van verhalen, romans, films en andere culturele producten, in monumenten en rituelen, in de taal en het landschap.

Deze veelomvattende benadering, door Assmann eerder gevolgd in Erinnerungsräume, het boek waarmee zij 1999 in Duitsland doorbrak, opent een heel ander perspectief op de vraag hoe wij vandaag de dag omgaan met de geschiedenis. Kennis van nationale symbolen - waar het in de canon om draait - is in deze visie niet meer dan onderdeel of een aspect van een dynamische en veelzijdige historische cultuur. De omgang met het verleden beperkt zich niet tot het klaslokaal of de televisiequiz, maar krijgt ook gestalte in de literatuur, de musea, de politiek en de media, in strips, pretparken en computergames, in een proces van voortdurende aanpassing en uitwisseling.

Deze gedachten worden in Der lange Schatten der Vergangenheit, Assmanns jongste studie, verder uitgewerkt en in een theoretisch kader geplaatst. Centraal daarin staat de relatie tussen individuele en collectieve herinneringen en hun sociale, politieke en culturele functioneren. Dat levert een leerzaam en bruikbaar model op, al roept haar argumentatie op sommige punten vragen op.

In het tweede deel van het boek analyseert Assmann een aantal concrete aspecten van de Duitse 'herinneringsgemeenschap'. Het is niet verbazingwekkend dat deze casestudies volledig worden gedomineerd door de ervaringen van de Tweede Wereldoorlog, in het bijzon

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden