Herfst is meer dan alleen een krachtige State of the Nation-roman - het is universeler en rijker ★★★★★

null Beeld null

'Het was de slechtste der tijden, het was de slechtste der tijden', aldus de beginzin van Ali Smiths formidabele roman Herfst  (Autumn). Veel lezers zullen de knipoog herkennen naar de opening van A Tale of Two Cities, Charles Dickens' roman die zich afspeelt ten tijde van de Franse Revolutie: 'It was the best of times, it was the worst of  times'.

Dickens is een van de schrijvers naar wie impliciet of expliciet wordt verwezen in dit erudiete maar ook speelse, serieuze maar ook humoristische boek. De rode draad van Herfst wordt gevormd door de vriendschap tussen Elisabeth Demand en Daniel Gluck.

Als de roman begint, is Elisabeth, 32, junior docent kunstgeschiedenis aan een universiteit in Londen zonder vaste aanstelling. 'Je droom uitgekomen, zegt haar moeder, en dat is zo, als haar droom was dat ze geen baanzekerheid zou hebben en dat bijna alles te duur is en dat ze nog steeds in dezelfde huurflat woont als toen ze meer dan tien jaar geleden nog studeerde.'

Op haar 8ste raakte Elisabeth bevriend met Daniel, die toen al 78 was en naast haar en haar moeder woonde. Een 'ouwe nicht', aldus Elisabeths cynische moeder, in een huis vol 'kunstige kunst'. Al vanaf hun de eerste ontmoeting voelen Elisabeth en Daniel een hechte zielsverwantschap. 'Vrienden voor het leven. We wachten soms een leven lang op hen', aldus Daniel na hun eerste gesprek.

Inmiddels is het 2016 en ligt de 101-jarige Daniel in een zorginstelling op sterven. In diens ijldromen wordt de lezer door de tijd heen gevoerd, soms in de vorm van herinneringen, maar ook door middel van surrealistische taferelen die uiteindelijk wortelen in de werkelijkheid.

Via Daniels dromen en vooral via flashbacks waarin Elisabeths perspectief centraal staat, krijgt de lezer een beeld van hun vriendschap. Daniel, een gewezen liedjesschrijver van Duitse komaf, wijdt Elisabeth in in de wereld van de verbeelding en leert haar over literatuur en beeldende kunst. 'Degene die het verhaal verzint, verzint de wereld, zei Daniel. Dus probeer altijd mensen te verwelkomen in het huis van jouw verhaal.'

Herfst

fictie

Ali Smith

Uit het Engels vertaald door Karina van Santen en Martine Vosmaer.

Prometheus;

238 pagina's; euro 19,99.

Als Daniel vertelt over de eigenzinnige, jonggestorven popartkunstenares Pauline Boty (1938-1966), raakt Elisabeth dermate gefascineerd dat ze uiteindelijk op de kunstenares zal afstuderen. Boty was onder meer befaamd om een kunstwerk rond de vorig jaar overleden Christine Keeler, een callgirl die in de vroege jaren zestig een geheime relatie had met minister van defensie John Profumo. Het schandaal dat hieruit ontstond, zou uiteindelijk tot de val van het (Conservatieve) Britse kabinet leiden, en met Harold Wilsons Labourregering een nieuwe tijd inluiden.

Smith spiegelt het Profumo-schandaal uit 1963 met het Brexitreferendum van 2016. Ze beschouwt beide data als keerpunten in de Britse geschiedenis. In een passage die de toestand in het Verenigd Koninkrijk na de uitslag van het referendum beschrijft, is opnieuw de hand van Dickens voelbaar.

'Overal in het land hadden mensen het gevoel dat het verkeerd was. Overal in het land hadden mensen het gevoel dat het goed was. Overal in het land hadden mensen het gevoel dat ze echt verloren hadden. Overal in het land hadden mensen het gevoel dat ze echt gewonnen hadden.'

null Beeld null

Elisabeth wandelt langs een huis waarop iemand de tekst 'Ga naar huis' heeft geschilderd, waaraan de bewoners vervolgens 'We zijn al thuis, dank u' hebben toegevoegd. Verderop in het boek zal Elisabeth van een verpleeghulp te horen krijgen dat Daniel en zijn vader tijdens de Tweede Wereldoorlog geïnterneerd zijn geweest. We hebben dan al gelezen hoe Daniels zuster in 1943 in Nice ternauwernood aan een Duits transport ontsnapte.

Herfst is in de Britse pers de eerste grote Brexitroman genoemd, en dat is het ook. Maar het is meer dan alleen een krachtige State of the Nation-roman. Herfst is universeler en rijker. In vaak wervelend mooi en speels proza schrijft Smith over kunst en liefde, over de betekenis van tijd en geschiedenis, 'dat andere woord voor ironie'. En over het cyclische van die laatste twee. Niet voor niets is Herfst het eerste deel van een vierluik, waarvan de delen naar de seizoenen zijn vernoemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden