Design

‘Here We Are’ toont vrouwen als grote vernieuwers van het design ★★★★☆

Het lag niet aan de kwaliteiten van deze vrouwen dat ze niet bekend werden, maakt Here We Are duidelijk.

Jeroen Junte
Zes de ‘damsels of design’ van van General Motors, ca. 1955. Beeld
Zes de ‘damsels of design’ van van General Motors, ca. 1955.

Het eerste ontwerp op de tentoonstelling Here We Are is meteen raak. Een sierlijke illustratie toont een vrouw in messiaanse pose met in haar gespreide armen een lint met daarop Votes for Women. Achter haar hoofd gloeit een stralende zon, die als een aureool haar heilige missie verbeeldt. De maker van dit pakkende beeld is Emmeline Pethick-Lawrence (1867-1954). Voor een campagne voor vrouwenkiesrecht introduceerde deze Britse ontwerper in 1908 een visuele identiteit met een helder kleurpalet van wit (reinheid), paars (waardigheid) en groen (hoop). Let wel: disciplines als reclame en zelfs grafisch ontwerp bestonden amper. Ondank dit pionierswerk bleef haar naam grotendeels onbekend.

Dit lot trof het merendeel van de ruim honderd ontwerpers die worden belicht op de tentoonstelling in de Kunsthal in Rotterdam, over de rol van vrouwen in design van ongeveer 1900 tot nu. Al in 1909 verschijnt het instructieboek Box Furniture, waarmee laagopgeleide arbeidersgezinnen aan de hand van toegankelijke bouwtekeningen houten verpakkingskratten kunnen demonteren en weer assembleren tot handzame meubels, inclusief een lijst met benodigde gereedschappen. Het duurt dan nog een kwart eeuw totdat Gerrit Rietveld zijn kratstoel introduceert. De maker: Louise Brigham (1875-1956). Ook haar naam bleef zo goed als onbekend. Pijnlijk.

Liisi Beckmann: ‘Karelia’-stoel, 1966.  Beeld Collectie Zanotta Spa, Italië
Liisi Beckmann: ‘Karelia’-stoel, 1966.Beeld Collectie Zanotta Spa, Italië

Aan de kwaliteiten van deze vrouwen lag het niet. Waaraan dan wel? Een gebrek aan kansen, maakt Here We Are duidelijk. Deze kansenongelijkheid begon al bij het onderwijs. Zo werden vrouwen zelfs op de vooruitstrevende designschool Bauhaus in de jaren twintig van de vorige eeuw bijna vanzelfsprekend doorverwezen naar het weeflokaal. Maar intussen begonnen twee vrouwen in 1919 – hetzelfde jaar dat Bauhaus werd opgericht en ook in Duitsland – de Loheland-school, een opleiding voor uitsluitend vrouwen en met een uniek lesprogramma van gymnastiek en ambacht. Aan deze school zijn amper wetenschappelijke studies gewijd. Gebrek aan erkenning is klaarblijkelijk een hardnekkig fenomeen.

De bijna honderd ontwerpen op Here We Are lopen uiteen van ‘vrouwelijke’ wandkleden tot een complete ruimtecapsule voor Russische kosmonauten. In de jaren vijftig stelde de Amerikaanse autofabrikant General Motors een vrouwelijk ontwerpteam aan om het interieur van hun limousines een vrouwvriendelijke uitstraling te geven. Deze damsels of design (een naam die de ontwerpers zelf verafschuwden) staan aan de wieg van de moderne gezinsauto.

Interieurschets voor het wooncompartiment van het Soyuz-ruimtevaartuig, variant 1, 1963. Uit The Museum of Cosmonautics, Moskou. Beeld
Interieurschets voor het wooncompartiment van het Soyuz-ruimtevaartuig, variant 1, 1963. Uit The Museum of Cosmonautics, Moskou.


Ook zakelijk waren vrouwen meer dan eens grote vernieuwers. Wie transformeerde Cartier na de Tweede Wereldoorlog van een horlogemerk voor mannen tot hét toonaangevende sieradenhuis? De flamboyante artdirector Jeanne Toussaint, herkenbaar aan haar stoere rijlaarzen en sigarettenpijpje. De bedenker van de baanbrekende ‘Tupperware parties’? De eigenzinnige Brownie Wise, die met deze verkoopfeestjes bij huisvrouwen thuis in de jaren vijftig de basis legde voor het wereldwijde succes van de plastic keukenbakjes, maar niettemin bruut opzij werd geschoven door oprichter Earl Tupperware.

Bestaat er zoiets als een vrouwelijke blik in design? In de smaakvolle tentoonstellingsinrichting zou je in de harmonieuze kleuren en sierlijke vormen zomaar een vrouwelijke toets kunnen zien. Maar dan is daar opeens de Nederlandse Marjan van Aubel, die met veel technisch vernuft een lamp voorziet van zonnepanelen en zo zijn eigen stroom laat opwekken. Als er al een overeenkomst is tussen al die vrouwelijke ontwerpers, dan is het dat ze maatschappelijke noodzaak laten prevaleren boven persoonlijke roem. Ook werken ze – vaak noodgedwongen – met extreme toewijding en concentratie. En ja, ze hebben ook een goed gevoel voor esthetiek. Of dat nu van een auto is of van een protestposter.

Louise Brighams boek ‘Box Furniture: How to Make a Hundred Useful Articles for the Home’, 1909. Beeld Andreas Suetterlin
Louise Brighams boek ‘Box Furniture: How to Make a Hundred Useful Articles for the Home’, 1909.Beeld Andreas Suetterlin

Van Duitsland naar hier

Here We Are is gemaakt door het Vitra Design Museum in Weil am Rhein, Duitsland. Voor de Kunsthal is deze historische tentoonstelling aangevuld met grotendeels hedendaagse vrouwelijke ontwerpers uit Nederland. Zoals Hella Jongerius met haar baanbrekende kleurstudies voor meubelfabrikant Vitra en vliegtuiginterieurs voor KLM of Emmy van Leersum met haar minimalistische sieraden.

Here We Are. Women in Design 1900 - Today

Design

★★★★☆

Kunsthal, Rotterdam, t/m 30/10.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden