INTERVIEW

'Her Nellness' is Amerika's literaire ontdekking

Ze was metselaar. Ze schreef een boek voor slechts één lezer. Toen jutte Jonathan Franzen haar op om echt te debuteren. Meteen brak ze door in de VS en in Groot-Brittannië. Margriet Oostveen sprak Nell Zink in haar piepkleine appartement in Bad Belzig.

Beeld Lia Darjes

Amerika's literaire ontdekking staat op het perron van Bad Belzig, een bucolisch plaatsje ten zuiden van Berlijn. Bij de stationskiosk zwaait ze met een folder getiteld 'Zentrum für experimentelle Gesellschaftsgestaltung': de plaatselijke commune voor tantraseks. Is ze daar geweest? En of! Interessant! En voort stapt Nell Zink (51) in haar fladderende oude kleren. Opgewekt zwaaiende armen, de handen verstopt in de mouwen van haar jack, als een pubermeisje.

We lopen naar haar eenkamerappartement, een allegaar van een slordig matras op de vloer, bonte kleden, versleten knuffels, een mountainbike, twee stoeltjes, wat kleren aan een rek. Geen bank, wel overal Russische en Duitse literatuur. André Gide, op de wc, hoort hier bij de eenvoudiger werkjes. Na jaren van armoede heeft ze inmiddels geld genoeg, maar dat wil ze besteden aan vrije tijd om te schrijven.

Bibliografie Nell Zink

2014 The Wallcreeper (roman). Vertaling: De rotskruiper, november 2015.
2015 Mislaid (roman). Genomineerd voor The National Book Award. Vertaling: Misplaatst, begin 2016.
Najaar 2016 Nicotine (roman).
Najaar 2016 Private Novelist (bundel met de roman Sailing Towards the Sunset by Avner Shats en de novelle European Story).

Mislaid

Nadat Nell Zink werd ontdekt door bestsellerschrijver Jonathan Franzen, brak ze door in Amerika en Engeland met twee brutale, erg geestige en bijna argeloos diepzinnige romans: The Wallcreeper en Mislaid (deze maand vertaald als De rotskruiper, begin volgend jaar volgt Misplaatst).

The Wallcreeper is het in eerste persoon geschreven relaas van Tiffany, die nogal lethargisch achter haar echtgenoot Stephen aanhobbelt, een wetenschapper met een zwak voor de milieubeweging en voor een zeldzame zangvogel die de naam Rudolf Hess krijgt, naar Hitlers plaatsvervanger. Tiffany doet onaangedaan verslag van brute echtelijke seks en gaat desondanks nog best goedgehumeurd vreemd met Elvis, een quasi-Montenegrijn van het pompstation.

Feministisch icoon

The Wallcreeper leest als coming of age-novel bijna als een parodie op Dept. of Speculation, die Amerikaanse bestseller van Jenny Offill over een intelligente jonge moeder die haar carrière laat versloffen en vooral heel begaan is met zichzelf.

Tiffany doet ook niet veel, maar ze doet tenminste niet aan zelfmedelijden en narcisme.

'Ik ben gevleid dat je dat zegt. Onbegrijpelijk dat die hoofdpersoon van Offill als een feministisch icoon wordt gezien. Het is zo, zo...' Zink zet een kindstemmetje op: 'Ik wil, ik wil, maar ik kán niet en ik wíl...'

15 duizend woorden

Ze woont sinds 2000 in Duitsland. 'Toen ik The Wallcreeper schreef was ik jaren niet blootgesteld aan Amerikaanse boeken, dus de parallellen zijn toeval.' Ze kijkt er vies bij. Naderhand wees de agent van Jonathan Franzen Zink op Offills boekje, met de woorden: 'Dit is maar 15 duizend woorden lang en dat is een van de redenen dat heel Brooklyn het heeft gelezen.'

Tiffany denkt amoreel. Zo hoor je een vrouw niet vaak.

'Ergens staat: 'Ik begrijp niet waarom iemand denkt dat het er moreel toe doet of ik rondneuk'. Dat is nou precies wat ik zelf vind. In de Sahel gaan 700 duizend kinderen dood en intussen gebruiken mensen het woord 'moraal' bij de kwestie of ze iemand néuken?'

Nell Zinks onafhankelijkheid in alles - door verrukte uitgevers 'Nellness' gedoopt - levert haar al volgelingen op. Geamuseerd: 'Jonge vrouwen die Tiffany willen zijn en oudere mannen die me willen ontmoeten, om persoonlijk vast te stellen of ik 'ook zo seksueel oprecht' ben.'

Alleen het einde van The Wallcreeper - dat komt te plotseling, alsof u blij was dat het over was.

Fucked up

'En dat was helemaal het geval! Maar ook zal ik tot mijn dood verdedigen dat het leven soms zo ís. Dat mensen plotseling kunnen inzien hoe fucked up ze hun leven zelf hebben gemaakt, en veranderen.'

Ze is geboren in Californië, dochter van een marine-ingenieur en een bibliothecaresse. Twee broers. Op haar zevende verhuisde het gezin naar de bossen van Tidewater, Virginia, afgelegen en zuidelijk genoeg om als kind de Ku Klux Klan nog in actie te zien.

U huilde daar iedere dag, zei u.

'Ach, er is niet veel voor nodig om een kind te laten lijden. Mijn ouders voedden me op als noncomformist en toen ik daar niet populair en succesvol van bleek te worden, waren ze verbaasd. Veel gemengde signalen, waardoor je gaat denken dat je ouders samenzweren om je tot waanzin te drijven.'

Beeld Lia Darjes

Israël

Ze studeerde filosofie, werkte vier jaar als metselaar 'omdat het me de discipline leerde om Sartre en Kierkegaard langer dan een kwartier te lezen'. Schreef altijd al, maar gooide bijna alles weg. Trouwde en scheidde twee maal, de laatste was een dichter voor wie ze naar Israël verhuisde. Geen kinderen. Schreef een roman exclusief voor één vriend, de Israëlische schrijver Avner Shats: Sailing Towards the Sunset by Avner Shats over, onder veel meer, Robert Walser, een Mossad-agent en een vrouw die half zeehond is.

Op advies van een vriendin verhuisde ze naar Duitsland, waar je van weinig kon leven. Vertaalde voor Zeitenspiegel Reportagen. Schreef een novelle voor Avner Shats met de titel European Story. En raakte betrokken bij de Duitse milieubeweging, waar ze haar huidige vriend ontmoette.

In 2010 schrijft Nell Zink een brief aan Jonathan Franzen na zijn artikel in The New Yorker over de illegale jacht op zangvogels rond de Middellandse Zee. Die brief is zó empathisch over vogels, vertelt Franzen later in een uitvoerig New Yorker-portret van Nell Zink, en tegelijkertijd zó aanmatigend 'op een goede manier', dat ze gaan corresponderen en vrienden worden. Franzen is verpletterd door Zinks stijl en eruditie ('Hij heeft zó weinig gelezen', zegt Zink).

Private Novelist

Franzen probeert Sailing Towards the Sunset by Avner Shats aan Amerikaanse uitgevers te slijten, maar dat mislukt (nu Zink alom geprezen is, verschijnen de twee Shats-boeken volgend najaar alsnog, in één band met de titel Private Novelist).

Nell Zink wordt intussen gek van Franzens voortdurende aandringen 'eens iets af te maken' dat publicabel is. Ik bén al schrijver, zegt ze. Uiteindelijk raakt ze zo geïrriteerd dat ze in vier dagen de eerste veertig pagina's schrijft van The Wallcreeper. Dit om Franzen te bewijzen wie hier wie de baas is. 'Dat is gelukt. En toen moest ik terug naar een stomme vertaalklus, want ik had geld nodig.'

Factchecker

Later maakt ze The Wallcreeper toch maar af, in een paar maanden ('en niet in drie weken, zoals de factchecker van The New Yorker begreep'). Ze verkoopt het boek zelf aan de kleine Amerikaanse uitgeverij Dorothy: voorschot 300 dollar. Ongeveer tegelijkertijd vraagt Franzen opnieuw om 'iets publiceerbaars', maar nu belooft hij zijn eigen agent ermee op pad te sturen. Prompt schrijft Nell Zink, en nu echt in drie weken, de eerste versie van haar roman Mislaid. Pal na het uitkomen van The Wallcreeper tekent ze, na bemiddeling door Franzens agent, een contract voor Mislaid bij uitgeverij Ecco: voorschot 200 duizend dollar.

Mislaid is een gewaagde, zeer slimme komedie over ras en identiteit, maar Zink noemt het verhaal op haar laconieke wijze 'agent bait', lokaas voor de agent. 'Mislaid is met opzet 'high concept', zoals ze dat in de filmindustrie noemen: iemand doet alsof ze zwart is terwijl ze wit is, dat is dus iets waarmee een agent wat kán.'

Het boek was nog niet uit of de zwarte activiste Rachel Dolezal bleek wit te zijn en identity politics (alleen mensen met de 'juiste' identiteit hebben recht van spreken ) kwam weer in de mode, zelfs tot in Nederland.

In Mislaid, opgediend door een alwetende verteller met een pokerface, trouwt een witte lesbische studente een witte homoseksuele poëzieprofessor. Waarna ze wegloopt met hun dochter, en die voor zwart door laat gaan. Dit met blond haar en blauwe ogen, wat nog geloofwaardig is ook, dankzij Zinks koelbloedige gebruik van de 'one drop rule', die de Amerikaanse segregatie mogelijk maakte. Deze regel categoriseerde iedereen met een gekleurde voorouder, hoe ver terug ook, als officieel 'zwart'. Vóór de 'one drop rule' had je in Virginia gewoon mensen met zwarte voorouders, blond haar en blauwe ogen: zij heetten nu voortaan 'zwarten'.

Concurreren met de tv

Eerste zin
The Wallcreeper: 'I was looking at the map when Stephen swerved, hit the rock and occasioned the miscarriage.'

Lang over nagedacht?
Ik koos de cinematografische aanpak: zo zien literair agenten het graag om met de tv te kunnen concurreren. Vrij naar Antonioni: in iedere scène moet iets fout gaan. Deze eerste zin kondigt dat aan: een auto-ongeluk én een miskraam, zoveel ergs is bijna parodie.'

Heeft u rituelen?
'Nee. Ik kan overal schrijven, laptop op schoot.'

Wie is uw schijfheld?
'Andrej Platonov! Toen ik arm was en nog maar 200 euro op de bank had heb ik zijn verzamelde werken in het Duits gekocht voor 140 euro, omdat ik zo bang was dat ik het nooit meer zou kunnen krijgen.

'Platonovs Tsjevengoer is uniek: zoals de bolsjewieken verschrikkelijke wreedheden begaan en het dorp Tsjevengoer compleet verwoesten als ze het 'bevrijden': een bijna teder verhaal over mensen die het goed bedoelen. Soldaten die als puppies tegen elkaar liggen om niet dood te vriezen en hoe ze dan de schoonheid van alles ervaren. Dat hoor je trouwens vaak van wie in een oorlog is geweest: die rare nostalgie over dingen die kapot worden gemaakt. Iedereen wil vernieuwen, maar het is een illusie te denken dat dit zonder vernietiging kan. Dat laat Platonov zien.'

Shakespeare

Zink: 'Mijn eigen ervaring in het Zuiden was dat je vaak echt niet kón zien welke kleur iemand officieel heeft. Dat is het uitgangspunt in Mislaid.'

Mislaid is al met Shakespeare-komedies vergeleken.

'Het boek is stevig bewerkt, met de eindredacteuren van Ecco, er zijn veel versies heen en weer gegaan. Ik verwachtte niet dat ik met mijn comedy of error-achtige einde zou wegkomen. Maar waar ze vooral over vielen, was het expliciete racisme. Dat is uiteindelijk geschrapt.'

Pardon?

'Ja. Er waren wel recensenten kritisch omdat 'dat zwarte meisje' nergens racisme ondervindt, maar dat zat er dus wel degelijk in. Alleen moest alles eruit.'

Weet je nog hoe groot de schok was, vraagt ze, toen deze zomer uitkwam dat de nobele hoofdpersoon uit To Kill a Mockingbird in dat andere boek van Harper Lee eigenlijk een racist was? 'Dat kwam doordat het portretteren van witte racisten nog steeds taboe is in Amerika.'

Waarom gaf u dan toe?

Geïrriteerd: 'Nou ik zal je vertellen waarom. Ik schrijf al heel lang zonder iets te willen verkopen. Ik wéét wat het is om kunst om de kunst te maken.

'Ik heb dat heel lang gedaan en nu was mij een voorschot van 200 duizend dollar beloofd, terwijl ik aan de grond zat, want ik kon geen vertaalwerk meer aannemen zolang ik deze roman aan het editen was. Maar ik kreeg mijn geld dus pas als ze het manuscript aanvaardden.

'Dáárom.'

Beeld Lia Darjes

Humor

Mislaid werd er misschien zelfs beter door. Absurdistischer.

'En God weet dat de humor van mij is, nou en of! Ik heb ook niet gevochten omdat ik dacht: misschien bereik ik meer mensen als ik eens wat minder aanmatigend ben. En een paar slimme recensenten begrepen dat dit boek vooral gaat over het oppervlakkige van íedere identiteit. Ik geloof namelijk helemaal niet dat mensen hun achtergrond kunnen afwerpen en dat we dan in een klasseloze maatschappij leven.'

En kijk, zegt Nell Zink: intussen zijn de rollen omgedraaid. Sinds Mislaid in Amerika is genomineerd voor de prestigieuze National Book Award kan ze doen wat ze wil. 'Mijn volgende roman, Nicotine, gaat over een aseksuele man. Ook in de literaire wereld is alles uiteindelijk een kwestie van macht.' Box17

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.