Henk Hage geeft de onzichtbaren een gezicht

Kunstenaar Henk Hage toog naar een tbs-kliniek om veroordeelden te schilderen. Dat leverde bijzondere ervaringen én portretten op.

Drie portretten van tbs¿ers, door Henk Hage in 2015 en 2016 geschilderd in de Pompekliniek in Zeeland. Beeld Henk Hage

Wat zeg je als kunstenaar als je een klus krijgt aangeboden om 88 psychisch gestoorde misdadigers te portretteren, onder voorwaarde dat ze niet herkenbaar in beeld mogen worden gebracht (al was het maar om hun voormalige slachtoffers niet te kwetsen)? 'Interessant', zei Henk Hage (66), toen hem die vraag werd voorgelegd. 'Dit is zo veel mooier dan alle hoogleraren van een universiteit schilderen.'

Hage, kunstenaar in het Gelderse Beuningen, werd drie jaar geleden benaderd door Marco Luijk, geestelijk verzorger (dominee) van de longstay-afdeling van de Pompekliniek in het Brabantse dorp Zeeland. In deze instelling worden misdadigers vastgehouden die tbs (terbeschikkingstelling) is opgelegd: een behandelmaatregel voor mensen die zware delicten hebben gepleegd en lijden aan een psychiatrische ziekte of stoornis.

Luijk ergerde zich aan de negatieve beeldvorming rond deze groep, zegt Hage. 'Hij zocht iemand die hun een gezicht kon geven.' Op een tentoonstelling leerde Luijk Hage kennen, die in 2006 Onbewaakte ogenblikken publiceerde, een boek met zelfportretten. Zijn nieuwe boek met portretten van tbs'ers kreeg een tegengestelde titel: Bewaakte ogenblikken.

Het eerste plan lag er al in 2013. Maar het duurde twee jaar voordat Hage daadwerkelijk aan de gang kon. De financiering was moeilijk (het project kon pas doorgaan toen het Mondriaanfonds bijsprong) en de goedkeuring ingewikkeld. Alles rond tbs ligt gevoelig, tal van instanties - directie, medewerkers, bewoners, het ministerie van Justitie - moesten er hun zegje over doen. 'De tijd tikt daar niet in seconden, maar in maanden.'

Beeld Henk Hage

In mei 2015 kon Hage aan de slag. Hij weet nog hoe hij voor het eerst binnenkwam bij 'de longstay', nu Langdurige Forensisch Psychiatrische Zorg (LFPZ) genoemd. 'Ik kneep hem wel een beetje.' Op deze plek zitten misdadigers met wie je liever niet in een kamertje zit: moordenaars, roofovervallers, zedendelinquenten.

Eenmaal binnen vielen zijn vooroordelen helemaal weg. 'Je hebt te maken met mensen die niets meer te verliezen hebben. Die geven zich gemakkelijk bloot. Die openhartigheid doet je smelten.'

In Zeeland zitten 88 tbs'ers (86 mannen en 2 vrouwen) die zijn uitbehandeld. De rechter vindt het niet veilig dat ze terugkeren in de maatschappij. Hun detentie is voor onbepaalde tijd, maar moet elke twee jaar verlengd worden.

'Het is een groep die door de samenleving is weggestopt', zegt Hage. 'Dan ontbreekt er een essentiële kwaliteit in je leven, namelijk dat je gezien mag worden.' Dat is wat Hage wel deed. Hij kreeg een hoekje in de vergaderkamer van de bewonersraad, waar hij een mini-atelier inrichtte. Aan de muur hing hij 88 witte paneeltjes, die moesten worden beschilderd.

CV Henk Hage

Henk Hage (geboren in Den Haag, 1950) studeerde tussen 1969 en 1975 M.O. Tekenen aan de Rietveld Academie in Amsterdam, en in Tilburg. Vanaf 1975 was hij docent tekenen, kunstbeschouwing en kunstgeschiedenis in Tilburg en Den Bosch. Sinds 1988 is hij fulltime schilder, aanvankelijk van aquarellen en na 1999 ook vaker van olieverfwerk. In de periode 2003 - 2006 werkte hij aan een reeks zelfportretten, die heeft geleid tot steeds meer portretopdrachten.

Iedereen die zich door hem wilde laten schilderen mocht zelf een leeg paneeltje uitzoeken. Omdat namen en initialen verboden waren, kreeg iedere geportretteerde de naam van een sterrenbeeld. De bewoners mochten zelf weten of ze zich wilden laten schilderen; uiteindelijk gingen er vijftig op Hages uitnodiging in.

Sommigen kwamen onder begeleiding naar het kamertje, anderen alleen. Er waren bijzondere ontmoetingen bij, zegt Hage in zijn atelier in Beuningen, waar de portretten op lange tafels liggen uitgestald. Of ik helderziend was, wilde iemand weten. Waarom, vroeg ik? Anders kun je toch niet zulke schilderijen maken?, zei hij.'

Beeld Henk Hage

Het zijn mensen die zich in hun ziel laten kijken. 'Gewone mensen dragen het masker van de keurigheid. Die hebben iets op te houden. Dat hebben deze mensen niet. Ik had het gevoel dat ik door de kieren bij ze naar binnen kon kijken.'

Hoe moeilijk dat soms ook is. 'Een vrouw was zo depressief dat ik dacht toen het portret af was: dat kan ik haar niet aandoen.' Met een paletmes schraapte hij de verf van het paneel , waarop nu alleen wat vage roze vegen staan. Portret van een depressie, noemt Hage het.

Het is een bijzondere reeks geworden met soms bijna herkenbare portretten, maar af en toe ook volkomen abstracte afbeeldingen. Een bewoner is afgebeeld als een paarse eivorm, die naar binnen spiraalt. 'Een opening waar je in wordt gezogen. Dat was de ervaring die ik had.' Een andere bewoner wilde als trein geportretteerd worden. 'Dat is zoals ik me hier voel, zei hij, 'uitgerangeerd'.'

De openhartigheid waarmee hij begroet werd, vond Hage verfrissend. 'Een bewoner, lid van de bewonersraad, zei bij zijn eerste sessie: weet u waarom we u hebben binnengelaten? Niet omdat we die schilderijtjes van u zo bijzonder vinden, maar omdat we dan eindelijk eens kunnen praten met iemand van buiten.'

Kunstenaar Henk Hage.

Hage wilde kijken zonder oordeel. 'De hele dag door wordt op de bewoners gelet. Maar ik was een buitenstaander, ik wist niets van die mensen.' Sommigen vertelden over wat ze gedaan hadden, er waren erbij die hun onschuld beleden. 'Maar ik heb ze er nooit naar gevraagd.'

Onveilig voelde Hage zich nooit. 'Ik had in geval van nood een pieper bij me. Die heb ik nooit hoeven gebruiken. Ik voelde me daar meer op mijn gemak dan tussen een vergelijkbare groep onbekenden.'

Een tentoonstelling van de portretten is vanaf 16/9 te zien in Museum Het Valkhof in Nijmegen. De afbeeldingen zijn gebundeld in het boek Bewaakte Ogenblikken, portretten van longstay tbs'ers, uitg. Vantilt. €19,50.

Uiteindelijk nam de hele klus een jaar in beslag. In mei 2016 schilderde Hage zijn laatste portret. Eén paneeltje heeft hij op verzoek van een van de bewoners wit gelaten. 'Dat staat voor de mensen die niet eens meer in staat zijn om naar buiten te komen. Ook die moet je een gezicht geven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.