BoekenBijspijkercursus

Hen is een non-binair persoon: wat betekent dat precies?

Er zijn van die onderwerpen waarvan je nauwelijks durft te zeggen dat je niet echt weet hoe het zit. Zoals wat non-binair nou precies betekent. Daarom deze zomer een bijspijkercursus, inclusief drie boeken om verder te lezen.

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Het leukste zinnetje uit De geschiedenis van mijn seksualiteit, de debuutroman van Tobi (Sofie) Lakmaker, is een voetnoot. Hij staat onder een anekdote over Saskia Ketting, ‘het epicentrum van de lesbische gemeenschap’ in Amsterdam. ‘Ik ken Saskia Ketting vrij goed – hen behoort tot mijn inner circle’, schrijft Lakmaker, en dan volgt die voetnoot: ‘Saskia Ketting is non-binair en iedereen die dat bespottelijk vindt, is zelf bespottelijk.’

Nou ja, dat is natuurlijk ook zo. Maar vaak zijn bespottelijken onwetenden, misschien hebben ze gewoon geen idee wat ‘non-binair’ is en begrijpen ze dus ook niet waarom je een meervoudsvorm van het persoonlijk voornaamwoord zou moeten gebruiken voor iemand die toch overduidelijk één mens is.

Je zou een minicollege over het begrip non-binair vanuit de biologie kunnen beginnen. Maar net zo goed vanuit de sociologie. Of vanuit de geschiedenis. Of, uiteraard, vanuit de taal. In de regel is taal het beste vertrekpunt voor wie erachter wil komen waar een woord voor staat. Alleen zorgt taal, zodra het over ‘identiteiten’ gaat, veel vaker voor herrie en gezeik dan voor verheldering en begrip.

Onmacht

Het is vast geen toeval dat een van de interessantere boeken over vloeibare identiteiten, De argonauten van Maggie Nelson, begint met enkele opmerkingen over de onmacht van taal. Nelson draagt het boek op aan haar geliefde, kunstenaar Harry Dodge, tot wie ze zich ook in haar teksten richt. Dodge is man noch vrouw. ‘Hen is non-binair’, zou Lakmaker zeggen (en de Volkskrant sinds kort trouwens ook) maar in de Nederlandse vertaling van De argonauten, uit 2016, komt het woord non-binair niet voor. Ook duidt Nelson haar geliefde niet aan met ‘hen’ maar met ‘hij’ en ‘hem’.

Toen Maggie Nelson en Harry Dodge elkaar leerden kennen, was Nelson ervan overtuigd dat je met woorden alles kunt uitdrukken, terwijl volgens Dodge woorden niet alleen ontoereikend zijn maar zelfs ‘ondermijnend voor alles wat goed is, alles wat echt is, alles wat stroomt’. Ze vonden elkaar uiteindelijk ergens halverwege, zoals vaak gebeurt als mensen de moeite nemen rustig naar elkaar te luisteren, wat er in elk geval op wijst dat taal soms wel degelijk verheldert.

Laten we dus toch maar beginnen met de taal. Het eerste dat opvalt aan ‘non-binair’ is de ontkenning waarmee het woord begint: non is Latijn voor ‘nee’, ‘geen’, ‘niet’. Non-binair is dus niet-binair. Lekker omslachtig: om te ontdekken wat iets wel is, moet je eerst achterhalen wat het níét is. Maar goed: wat is binair? Volgens Van Dale: een bijvoeglijk naamwoord dat ‘tweevoudig, tweeledig, zich in tweeën verdelend’ betekent. Binair gaat over tweetallen, en daar hebben we meteen de biologie al, want biologisch gezien is de intrede van tweetallen bepalend geweest voor het ontstaan van soorten. Een organisme dat zichzelf voortplant zonder inmenging van een tweede, ander organisme, verandert niet. Elke nieuwe generatie is dan identiek aan de vorige. Evolutie drijft op verandering en variatie, op het bijeenvoegen van de genenpakketten van twee ouders, met als resultaat een uniek nieuw exemplaar. Het merendeel van de soorten op aarde kent derhalve een binaire indeling, en wel in mannelijk en vrouwelijk.

Maar: niet ieder mens komt ter wereld in een volmaakt bij de identiteit passend lichaam. Waarmee we doorstoten naar de sociologie en het verschil tussen sekse en gender. In het kort: wat je sekse is, wordt bepaald door je geslachtskenmerken. Wat je gender is, maak je zelf uit (in een ideale wereld althans, in de echte vindt de omgeving er ook wat van). Iemand kan in biologisch opzicht een vrouw zijn en zich toch volledig man voelen. Iemand kan in biologisch opzicht een man zijn en zich toch volledig vrouw voelen.

Iemand die zich man voelt (of hij nu geboren is met of zonder penis & ballen) noemen we binair. Iemand die zich vrouw voelt (of zij nu geboren is met of zonder vagina) noemen we ook binair. Iemand die zich man noch vrouw voelt, of juist net zozeer man als vrouw, noemen we non-binair. Uiteraard is het niet altijd zo zwart-wit als het hier nu staat: qua sekse en gender neemt ieder individu een ander plekje in op de as van het grote continuüm. Maar het overgrote deel van de mensheid is – of voelt – zich vooral man of vooral vrouw. En voor een minderheid (nog best veel mensen overigens: 3 tot 6 procent van de Nederlanders) gaat dat niet op.

Dat het tamelijk ironisch is om op mensen die niet in een hokje passen tóch weer een etiket te plakken, is een ander verhaal. Maggie Nelson: ‘Ik ben niet op weg ergens naar toe’, zegt Harry soms wanneer iemand ernaar vraagt. Hoe valt uit te leggen, in een cultuur die erom schreeuwt een positie in te nemen, dat het soms gewoon een rommeltje blijft? Het vrouwelijke gender dat me bij mijn geboorte is toegekend, wil ik niet. Ik wil ook niet het mannelijke gender waar de transseksuele geneeskunde me van kan voorzien en dat de overheid me zal toekennen als ik me op de juiste manier gedraag. Ik wil het allemaal niet.’

null Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

Maggie Nelson: De argonauten (2015). Tot lang essay aaneengesmede verzameling stukken waarin Nelson de relaties in haar leven beschrijft, met name die met haar non-binaire geliefde Harry Dodge. Atlas Contact; € 15.

null Beeld Prometheus
Beeld Prometheus

Maxim Februari: De maakbare man – Notities over transseksualiteit (2013). Opgewekte en leerzame overpeinzingen over veel meer dan transseksualiteit. Prometheus; € 13,25.

null Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

Andreas Burnier: Het jongensuur (1969). Voor wie denkt dat geworstel met gender modern gezeur is van zich kapot vervelende grotestadstypes: het verhaal speelt zich af in de Tweede Wereldoorlog, op het platteland. Atlas Contact; € 14,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden