Help, de literatuur wordt mishandeld

De literatuur wordt mishandeld!Jawel, de economie zit in het slop de politieke situatie is onzeker er is crisis in het klimaat Goed, goed, alles goed!...

De Max Havelaar is hertaald. Op zich een prima idee: wat inkorten hier en daar, in onbruik geraakte begrippen vervangen, moderniseren en leesbaarder maken. Best. Het gebeurt vaker. Het gebeurt soms zelfs superieur. Maar het kan toch ditmaal niet de bedoeling zijn geweest het rijke boek van Multatuli terug te snoeien tot onbegrijpelijk geëmmer?

In het persbericht staat dat Gijsbert van Es, redacteur van het NRC, de hertaling heeft gemaakt ‘met respect voor Multatuli’s onnavolgbare compositie en stijl’. Dat klinkt heel mooi, laten we maar eens gauw kijken. In het eerste hoofdstuk is Batavus Droogstoppel aan het woord, de hypocriete koffiehandelaar, met zijn zelfingenomen christelijkheid en zijn gebrek aan gevoel. Gijsbert van Es laat hem, in een tirade tegen de liefde, dit over zijn huwelijk zeggen: ‘Niemand kan iets op ons huwelijk aanmerken. Zij heeft een sjaal van 92 gulden, en van zo’n malle liefde die helemaal aan het einde van de aarde wil wonen, is tussen ons nooit sprake geweest.’

Begrijpt u het? Wat heeft die sjaal met het huwelijk te maken? Als ik een moderne jonge lezer was, zou ik hier al meteen verveeld mijn schouders ophalen over die ontoegankelijke oude schrijver Multatuli. Geen chocola van te maken! Maar het staat er niet!

Multatuli laat in werkelijkheid Droogstoppel opscheppen over zijn sociale positie – hij staat zelf in aanzien, zijn vrouw draagt dure kleren, en ‘toch’ hebben ze geen interesse in zoiets frivools als de liefde. ‘Niemand kan iets op ons huwelijk aanmerken. Ik ben lid van Artis, zij heeft een sjaallong van twee-en-negentig gulden, en van zulk een malle liefde die volstrekt aan het einde der aarde wil wonen, is toch tussen ons nooit sprake geweest. ’

Het is onthutsend. Om de haverklap is het raak, en verdwijnt de emotie, de betekenis of de satire. Door het hele boek heen wordt geworsteld met het begrip deugd. Zo moppert Droogstoppel over toneelstukken waarin meisjes zogenaamd hard werken om hun familie te onderhouden, maar in feite gedurende het hele toneelstuk geen steek breien. Er staat: ‘Zo’n meisje is natuurlijk de heldin. Ze heeft enige verleiders de trappen afgeworpen, ze roept gedurig; ‘o, mijne moeder, o, mijne moeder’, en stelt dus de deugd voor. Wat is dat voor een deugd, die een vol jaar nodig heeft voor een paar wollen kousen?’

Maar Van Es houdt niet van het woord ‘deugd’. Hij vervangt het hardnekkig. Nu eens noemt hij ‘fatsoen’, dan weer is een deugdzame man ‘een nette kerel’, dan weer is zo iemand ‘keurig’- zodat Multatuli’s analyse van de deugd versplintert in vage verhalen. Kijk maar eens of u dit begrijpelijker of grappiger vindt dan het origineel. ‘Zo’n meisje is natuurlijk de heldin. Ze heeft enkele verleiders de trappen afgegooid, ze roept voortdurend: ‘o, mijn moeder, o, mijn moeder!’ en moet dus fatsoen uitstralen. Wat is dat voor een welgemanierdheid, die een heel jaar nodig heeft om een paar wollen sokken te breien?’

Het ergste nog is dat Van Es de tekst niet heeft begrepen. Hij haalt met een paar simpele ingrepen de angel uit het boek. Multatuli wil aantonen dat deugd niet wordt beloond. En dat is maar goed ook, vindt Droogstoppel, anders zou iedereen wel deugdzaam worden, ‘hetgeen Gods bedoeling niet wezen kan’. Deze bittere spot van Multatuli poetst Van Es radicaal weg. Van de zin ‘dan zouden alle pakhuisknechten wel deugdzaam worden’ maakt hij: ‘dan zouden alle pakhuisknechten opeens lui worden’. Nee! Nee! Nee!

Zonder het origineel van Multatuli ernaast, begrijp je niets van deze tekst. Ik wil hier geen recensie schrijven, en ook niet de uiterst geleerde en eerbiedwaardige Van Es attaqueren. Maar in zijn toelichting op het project citeert hij zelf de woorden van een leraar: ‘Er ligt nu een mooie taak weggelegd voor de bevlogen docent Nederlands. Gooi de oude exemplaren van Max Havelaar uit de schoolbibliotheek’. Tegen dat duivelse plan moet toch iemand in opstand komen? De literatuur wordt vermoord!

Overigens dekt de hertaler zich in zijn voorwoord slim in tegen iedere mogelijke kritiek. Zelf wilde Multatuli niet mooi en precies schrijven, en dus wil Van Es het ook niet, zegt hij; het gaat immers om de inhoud? ‘Hoe luider deze versie zal worden afgekeurd, hoe liever het mij zijn zal, want des te groter is de kans te worden gehoord.’ Ja, ammehoela!

Multatuli ging weliswaar flink tekeer tegen een literaire stijl, maar was intussen toch maar mooi een begenadigd stilist. Bovendien was zijn verhouding tot schoonheid uitermate complex, net als zijn verhouding tot de deugd. Zijn alter ego Havelaar was juist toegerust met een fijnzinnige literaire stijl: ‘Stijl, die aantoonde dat er een ‘mensch’ in de buurt was.’ Nee, het is vooral Droogstoppel die niets moet hebben van literatuur, en Van Es laat, door zich in zijn voorwoord zo simpel af te zetten tegen ‘mooi schrijven’, uiteindelijk Droogstoppel winnen.

De nieuwe uitgave ziet er prachtig uit, maar je kunt lezers niet afschepen met een boek waaruit de grappen zijn verdwenen en waarin veel passages hun betekenis hebben verloren. Of zouden moderne lezers geen talent meer hebben voor precisie en ironie? Die gedachte deed schrijver Sean O’Brien in het Times Literary Supplement onlangs af als ‘een establishment visie’, en zo is het.

Nu houd ik erover op. Maar om met Shakespeare te spreken, in de indrukwekkende Vlaamse hiphophertaling van Tom Lanoye: ‘It hurts me, man, much dieper dan you think.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden