Oog voor detail Pruimen

Helmantel heeft de gave om ons te laten kijken zoals ik Vlieland beleefde: de beperking geeft vrijheid om eindeloos te genieten

Je ziet het pas goed van dichterbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: pruimen.

Een van de fijne dingen van Vlieland, waar ik dit stuk schrijf, is niet dat er weinig te doen is, maar dat er van alles weinig is. Als er van alles weinig is, kun je daar namelijk eindeloos veel mee doen. Wie één boom heeft om in te klimmen en verder geen speelgoed, kan daar gerust een week mee zoet zijn. Vlieland ontspant je omdat het glashelder is wat je er kan en wat dus niet. Weg twijfel, keuzes, opties, had ik maar. Wat er is, is genoeg.

Toen ik vanaf de wadkant bij eb over de dijk naar de zee keek, met in de verte een stukje Friesland en voor mijn neus twee kinderen die krabbetjes zochten tot hun enkels in het slib, was de lucht zo lila als de toon van dit schilderij. Ik dacht vanzelf aan deze pruimen van Henk Helmantel, die ik een paar weken daarvoor had gezien in Gouda. Het zijn heus niet de eerste pruimen op een schilderij. Je hebt ze in rood en groen en blauw, bijna bedorven of strak in hun vel, van Chardin en Manet en Espinosa en Rachel Ruysch en Roman Reisinger. Maar geen van de stillevens die ik zag had deze overheersende gloed van kleur, het lila dat de toon bepaalt, rustgevend als lavendel op je hoofdkussen. Henk Helmantel is zo toon- en kleurgevoelig dat de kleuren alleen je al in een sfeer brengen waardoor je aandacht verscherpt. De kleur is de eerste slag van zijn baton, de maat die ons op de juiste frequentie zet. 

Henk Helmantel, Stilleven met pruimen en een witte kan

1991; Olieverf op paneel, 80 x 85 cm, Collectie Henk Helmantel. 

T/m 17 juni te zien in de tentoonstelling Henk Helmantel, Geloof, Harmonie en Stilte in Museum Gouda

Henk Helmantel - Stilleven met pruimen en Spaanse kan, 1991. Beeld artrevisited - Collectie: Museum Helmantel

Elk stilleven in de Helmantel-tentoonstelling in Museum Gouda heeft dit effect: dat je door het kleurensemble meteen begrijpt wat de kunstenaar van je wil. Als een welkome begrenzing. Er zit ook groen in dit stilleven en beige en indrukwekkend wit, maar die zijn alle ondergeschikt als de muzikanten in het orkest.

Helmantel heeft de gave om ons te laten kijken zoals ik Vlieland beleefde: de beperking geeft vrijheid om eindeloos te genieten. Er staat weinig op Helmantels schilderijen, dus je oog wordt minimaal afgeleid. Wat er staat, is raak en goed. Juist als je dan naar een detail van een kartonnen doos of een ei kijkt, raak je pas echt onder de indruk. Het is zo zacht, of zo rafelig, of stroef of glad, hoe deed hij dat?

Édouard Manet, Stilleven met pruimen, c. 1880. Beeld Édouard Manet, Stilleven met pruimen, c. 1880, Museum of Fine Arts, Houston

De blauwe pruimen – misschien Bangertse blauwe of Prune de Prince – zijn een beetje wit uitgeslagen en hebben stevige bruine steeltjes. De pruim op tafel reflecteert iets in het houten schaaltje. Dat schaaltje kan niks vloeibaars hebben, want een niet-achtig stukje ijzer houdt een spleet bij elkaar. Zou het een reparatie zijn of is het zo gemaakt? Aan de andere kant zit ook een scheur. Het is een oud, vaal schaaltje met afgeschuurd of gesleten lichtbruin hout door de groene verf heen, een schaaltje dat meteen een boerderijgevoel geeft.

Helmantel is een gelovig schilder; net als Jan van Eyck en Plato en middeleeuwse mystici als Nicolaas van Cusa ziet hij het goddelijke in de dingen om zich heen weerspiegeld. Hij ‘onthult’ dat in zijn werk. Met deze focus en de omarmende sfeer van rust door kleuren, helpt hij ons gewone dingen te bekijken alsof het kostbare juwelen zijn.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden