INTERVIEW

Helen Mirren speelt haar moeilijkste rol ooit

Helen Mirren speelt vaak strenge vrouwen, die onder een strak verzorgd uiterlijk een zachte kant verbergen. Zo ook in Woman in Gold, waarin ze de Joodse Maria speelt. Misschien wel haar moeilijkste rol ooit.

Helen Mirren in Woman in Gold. Beeld .

'O die tatoeage? Die had ik al toen alleen zeelui en Hells Angels ze hadden. Verschrikkelijk dat iedereen er nu een heeft.'

Wie had gedacht dat een gesprek met de 69-jarige dame Helen Mirren zo zou verlopen? Toen ze binnenkwam, met haar witte haar in een boblijn, de lippen felrood gestift en in een elegante, zwarte jurk, veerden alle journalisten aan tafel netjes op. Ze ging zitten in deze kamer van het luxe hotel Adlon waar het kopje thee al klaarstond - kin omhoog, keurig. En dan begint ze over het dronken avontuur in een indianenreservaat dat haar de tatoeage op haar hand opleverde, en weet ze haar toehoorders binnen een mum van tijd te ontspannen. Dat schijnbaar hautaine met een verrassende laag eronder is waarvan Mirren met haar filmrollen haar handelsmerk maakte, vooral de laatste jaren.

Drie sterren

Woman in Gold kent weinig subtiliteiten, maar Helen Mirren slaagt erin hoofdpersoon Altmann de nodige tragiek te geven. Een tamelijk rechtlijnige film, waarin Mirren toch iets moois van haar personage maakt, ziet Volkskrant-recensent Kevin Toma.

Strenge vrouwen

Ze speelt vaak strenge vrouwen, die onder een strak verzorgd uiterlijk een zachte kant verbergen. Die passie verdoezelen met een pantser van hardheid. Mirren kan ongenaakbaar zijn en tegelijkertijd de kijker langzaam maar zeker een blik gunnen op een intrigerende binnenwereld. Zo speelde ze zes koninginnen, zoals in Caligula (1979), de miniserie Elizabeth I (2005) en The Queen (2006) waarin ze de Britse koningin Elizabeth vertolkte, waarmee ze een Oscar won. Ze was de pittige echtgenote van de beroemde filmregisseur in Hitchcock (2012) en een snobistische Franse restauranteigenaar in The Hundred-Foot Journey (2014).

Een mengeling van al die vrouwen is Maria uit Woman in Gold. Mirren lijkt wel wat op haar, probeert een journalist, maar ze wuift het weg. 'O nee', zegt ze lachend, 'zij is het type dat er altijd piekfijn uitziet, ik ben veel rommeliger dan zij.' Maria is de Joodse Maria Altmann, dochter van een kunstminnende, rijke familie die in de Tweede Wereldoorlog nog net naar de Verenigde Staten kon vluchten. Haar naasten liet ze noodgedwongen achter in Wenen, net als de kunst - waaronder het door Gustav Klimt geschilderde portret van haar tante Adele.

Helen Mirren als de Britse koningin Elizabeth in de film The Queen uit 2006. Beeld ANP

Het gouden portret van Adele Bloch-Bauer I belandde in de Weense Galerie Belvedere en werd wereldberoemd als Oostenrijks erfgoed - totdat Altmann het opeiste eind jaren negentig. Ze voerde zelfs een rechtszaak tegen de Oostenrijkse staat om haar schilderij terug te krijgen, met succes. 'Gelukkig is er veel beeldmateriaal van Maria en dat heb ik bestudeerd. Ik vond haar gewoon fantastisch. Levendig, een flirt met heerlijk droge humor. En tegelijkertijd had ze een heel wijze, gereserveerde blik op de wereld.'

'Er is iets dat al die vrouwen van die generatie hebben. Dezelfde soort elegantie, intelligentie, excentriciteit. De moeder van mijn dokter in Los Angeles kwam ook uit Wenen, vertelde hij toen ik over deze film begon. Ook gevlucht, min of meer dezelfde leeftijd en toen ik haar op film zag, was ze precies hetzelfde. Mijn Maria is dus een combinatie geworden van de echte Maria en de moeder van mijn dokter.'

Beeld Walter McBride/Getty Images
Helen Mirren met de regisseur van Woman in Gold, Simon Curtis en acteur Ryan Reynolds. Beeld ANP

'Huilerig sentiment'

In Woman in Gold gaat Maria met haar jonge advocaat op pad om haar schilderij terug te krijgen. Het voert de standvastige dame met haar oud-Europa-air terug naar Wenen, de plaats waar zij haar familie voor het laatst zag en elke straatsteen verbonden is met pijnlijke herinneringen. Het is een rol die je snel kunt verprutsen, vonden recensenten. 'Huilerig sentiment' ligt op de loer, schreef The New York Times. Maar Mirren omzeilt dat meesterlijk. En toch heeft ze zelf het idee dat ze Maria tot haar grote frustratie maar niet in de vingers kreeg. Haar binnenwereld bleef onbereikbaar.

'Terwijl ik haar bekeek, wist ik dat ik haar nooit helemaal recht kon doen. Simpelweg omdat ik haar herinneringen niet heb, ik deel haar ervaringen niet. Het geeft die generatie een soort... laten we het diepte noemen. Je kunt het niet acteren. Je kunt het zelfs niet probéren te acteren, omdat het er dan meteen oppervlakkig of onbehoorlijk uitziet. Dus ik veranderde mijn haar, de kleur van mijn ogen, ik droeg de kleren die zij droeg en kopieerde haar gebaren, maar ik kon me uiteindelijk gemakkelijker in koningin Elizabeth verplaatsen dan in Maria. Het is eenvoudiger om een koningin te spelen dan iemand die haar hele familie heeft verloren en alleen achterblijft. Zoiets is onvoorstelbaar.'

Half-Russisch

Toch kent Mirren de tragiek van alles achterlaten en een gedwongen nieuwe start van redelijk dichtbij. Ze is half-Russisch: haar aristocratische familie vluchtte in 1917 naar Engeland vanwege de Russische Revolutie. 'Ze waren van het ene op het andere moment afgesneden van hun rijkdom en eigendommen. Mijn opa veranderde van de zoon van een rijke Russische familie in een taxichauffeur in Londen.'

Eén van de dingen die in Rusland achterbleef, was een icoon. 'Een verguld icoon van vierhonderd, vijfhonderd jaar oud. Waardevol, maar voor onze familie was het vooral belangrijk omdat het de familiegeschiedenis representeert.' Of ze ooit, net als Maria, het icoon zou willen terughalen, als ze zou weten waar het was? Misschien, aarzelt ze. Ze weet precies hoe het eruitziet, haar opa heeft het gedetailleerd beschreven. Maar bewijs maar eens dat je de eigenaar bent.

'Ik heb van mijn vader altijd geleerd dat je dingen moet loslaten. Dat je het leven moet laten komen zoals het is. Dat is ook wat de generatie van Maria jarenlang heeft gedaan. Het heeft decennia geduurd voordat Maria zei: hee, dat schilderij is eigenlijk van mij.'

Hoge prijs

Het door Gustav Klimt geschilderde gouden portret van Adele Bloch-Bauer (rechts) is wereldberoemd. Nadat het in beslag werd genomen door de nazi's, kwam het in de Oostenrijkse Belvedere Galerie te hangen. Maria Altmann, het nichtje van Ferdinand en Adele Bloch-Bauer, claimde eind jaren negentig dat het schilderij haar was nagelaten. Ze moest er uiteindelijk de Oostenrijkse staat voor aanklagen, maar ze kreeg gelijk in 2006. Ze haalde het portret naar Amerika, waar het werd verkocht voor 135 miljoen dollar toen het hoogste bedrag dat ooit voor een schilderij werd neergelegd. Het leverde haar destijds van onder meer The New York Times het verwijt op dat ze haar erfenis gebruikte om te cashen. Tot haar dood, vier jaar geleden, doneerde Altmann ruimhartig aan kunstinstellingen en groepen voor Holocaustoverlevers. Momenteel is het portret van Adele Bloch-Bauer te zien in de Neue Gallery in New York.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden