Helemaal niets: het alternatief voor de vaste boekenprijs

Wat me het meest is bijgebleven van mijn debuut op Het Boekenbal op 12 maart van dit jaar is het applaus dat organiserend directeur Henk Kraima van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek oogstte toen hij de aanwezige politici Boris Dittrich (Kamerlid D66) en Femke Halsema (GroenLinks) bedankte...

Wat zullen die lui de pest in hebben nu Marja Appelman van het Centraal Planbureau en Andries van den Broek van het Sociaal en Cultureel Planbureau in hun deze week gepresenteerde studie Boek en markt tot de conclusie komen dat 'handhaving van de huidige vaste boekenprijs niet voor de hand ligt'. Temeer daar Appelman en Van den Broek een voorbeeldige analyse hebben geschreven.

De vaste boekenprijs is een cultuurpolitiek gemotiveerde inbreuk op de Mededingsingswet. De boekenbranche kreeg in 1997 tot 2005 ontheffing van het verbod op concurrentiebeperking, waarbij direct werd aangekondigd dat het systeem van vaste prijzen nader onderzocht zou worden. Boek en markt is dat onderzoek en vormt dus de basis voor de politieke discussie over de mededingingsregels in de boekenbranche na 2005.

Appelman en Van den Broek beginnen hun analyse met de vaststelling dat de cultuurpolitieke doelen die de vaste boekenprijs zou moet bereiken door de overheid goedbeschouwd labbekakkerig zijn geformuleerd. In algemene zin streeft de overheid naar voldoende pluriformiteit in het boekenaanbod en naar brede beschikbaarheid van boeken. Hierbij is tenminste één hoofddoel vergeten of over het hoofd gezien, namelijk dat het publiek ook boeken koopt en, nog belangrijker, leest. Voor de cultuurpolitieke doelen geldt bovendien dat zij niet nader zijn gespecificeerd. Is het aantal boekverkopers in Nederland nu groot genoeg, te klein, of kunnen er wel een paar weg? En wat weegt eigenlijk zwaarder: het aantal boekverkopers of de breedte en diepte van hun assortiment?

Nadat Appelman en Van den Broek het huiswerk van de politiek maar zelf hebben gemaakt, gaan zij na in hoeverre de cultuurpolitieke doelen dichterbij worden gebracht door de vaste boekenprijs, vastgelegd in het Reglement Handelsverkeer van de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak. De vaste boekenprijs is een vorm van verticale prijsbinding, dat wil zeggen: de vijfhonderd uitgeverijen stellen vast tegen welke prijs de dik tweeduizend boekverkopers het gedrukte hebben aan te bieden aan de consument. Dit prijsbeding vervalt na twee jaar. Prijsconcurrentie tussen boekverkopers onderling is daarmee verboden.

In dat Reglement Handelsverkeer is bovendien vastgelegd dat boekhandelaren die niet beschikken over een papiertje dat Ondernemersdiploma voor de Boekhandel heet, geen recht hebben op een handelsmarge bij de verkoop van wetenschappelijke boeken en schoolboeken (dat betreft 42 procent van alle gepubliceerde boeken). En daarnaast is nog geregeld dat alleen boekhandelaren die lid zijn van de Koninklijke Vereniging recht hebben op handelsmarge als zij relatief dure algemene boeken verkopen.

Het effect van deze concurrentiebeperkingen op de drie cultuurpolitieke doelen - beschikbaarheid, pluriformiteit, koopgedrag - varieert.

De brede beschikbaarheid van boeken zou kunnen toenemen door kruissubsidiëring; overwinst op bestsellers kan worden gebruikt om verlieslatende dichtbundels in het assortiment op te nemen. Maar, stellen de onderzoekers fijntjes vast, ook puur commerciële bedrijven doen dikwijls aan kruissubsidiëring, bijvoorbeeld omdat de verlieslatende activiteit het imago verbetert.

Dat de vaste boekenprijs voorkomt dat boekverkopers met een breed assortiment worden weggeconcurreerd door verkopers van een smal assortiment bestsellers - een tweede aspect van beschikbaarheid - is een feit, maar hier staat tegenover dat innovatie wordt gefrustreerd. 'Internationale vergelijking laat zien dat het aandeel boekverkopen via internet lager is in landen met een vaste boekenprijs dan in andere landen.'

En zo staan tegenover bedachte voordelen immer belangrijke nadelen. Met twee belangrijke uitzonderingen. Het effect van de kartelreglementen op de beschikbaarheid van schoolboeken, wetenschappelijke werken en relatief dure algemene boeken is natuurlijk alleen maar negatief. En dat geldt ook voor het koopgedrag: voorzover de vaste boekenprijs leidt tot te hoge prijzen (en dus effectief is) wordt de aanschaf van boeken gefrustreerd.

Het belangrijkste bezwaar van Appelman en Van den Broek tegen de vaste boekenprijs is echter het vrijblijvende karakter ervan. Boekhandelaren kunnen de hen verschafte overwinst ook gewoon in eigen zak steken.

Dat reglement moet dus op de helling. Van de drie door de onderzoekers genoemde hervormingen, blinkt er eentje uit in helderheid: gewoon afschaffen, dat boekenkartel. Dat kun je ook stapsgewijs doen door eerst de termijn te beperken van twee tot een half jaar en dan eerst eens kijken wat er gebeurt. Gewoon doen.

Appelman en Van den Broek doen er verstandig aan een eventuele uitnodiging voor het Boekenbal van volgend jaar beleefd doch resoluut af te slaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden