Helden

De stupiditeit van de held

De dag na de aanslagen op het World Trade Center werd er een foto genomen van een groep mensen bij de ruïnes in New York met een spandoek waarop stond: 'We need heroes now.'

Heldenverering, onderstreept Lucy Hughes-Hallett in Heroes, speelt nog altijd een essentiële rol in ons politieke leven, 'zij inspireert zowel terroristen als degenen die hen bestrijden'. Hughes-Hallett schreef een caleidoscopisch boek over die behoefte aan helden, niet alleen om de dringende noodzaak erachter serieus te nemen - dat verlangen van het volk naar een held in tijden van nood - maar vooral ook om 'ertegen te waarschuwen'.

Er is niets nieuws aan zo'n persoonlijkheidscultus, ook niet aan de berekende manipulatie van het heldendom voor politieke doeleinden om de angsten van het volk te bespelen. Het is van alle tijden. Hughes-Hallett toont aan de hand van de levens van zes uitzonderlijke mannen de verlokkingen en gevaren van de idolatrie. In de jaren dertig van de 20ste eeuw werden enkele van haar helden weer tot leven gebracht voor noodlottige politieke avonturen. Helden brengen voor hun land of volk iets gedenkwaardigs tot stand, maar tegelijk veroorzaken ze vaak de neergang van de gemeenschap waarvan ze zelf meenden de uitmuntendste representanten te zijn. Daardoor, heet het in Helden - Verlossers, verraders, supermensen: een geschiedenis van heldenverering, raken opgezweepte heldenvereerders 'maar al te vaak teleurgesteld' in die grotendeels potsierlijke en clowneske 'goddelijke stupiditeit van de held '.

De ondertitel van het boek, althans in de Nederlandse vertaling, is enigszins misleidend.

Het is geen 'geschiedenis', het zijn 'geschiedenissen' van heldenverering: verhalen over de onprincipiële Alcibiades, in wiens leven hoogmoed en ondergang hand in hand gingen; over de onverzettelijke Cato, de moedigste tegenstander van Caesar; over de huurling Rodrigo Díaz, bekend als El Cid, die vooral vocht voor het geld; de piraat Francis Drake, wiens winsten 'dermate groot waren dat ze zelfs het koninklijke geweten susten'; over de gigantische met mystiek omgeven ambities van Wallenstein; en ten slotte over de strijder Garibaldi, die meende dat 'de vrijheid de mensen moet worden opgelegd voor hun eigen toekomstige bestwil'. Ook helden hebben hun gebreken, sterker nog, hun worden bovenmenselijke kwaliteiten toegedicht die ze eigenlijk helemaal niet koesteren.

Hughes-Hallett, die eerder een boek schreef over Cleopatra, zingt de lof van haar helden, bejubelt hun daden en karakters. Maar tegelijk, uit een haast dwingend politiek-correcte benadering, schetst ze ook hun hoogmoed, onverbiddelijkheid en wreedheid, en hekelt ze de leugenachtige of blinde verering en heldencultus waarmee dwepers in het gevlei willen komen of hun eigen nietigheid willen verdoezelen. Uit wat ze over die helden heeft gelezen, harkt ze een veelkantig beeld bijeen. De zes uitvoerige levensverhalen zijn anti-portretten van Grote Mensen die je maar beter kunt wantrouwen dan verheerlijken, want het zijn niet alleen 'verlossers' maar ook 'verraders', het zijn weliswaar 'supermensen' en 'idolen' maar niet noodzakelijk die bewonderenswaardige helden die hagiografen ervan maakten.

Al moest hij door het aardse slijk kruipen, zei Michel de Montaigne, die geregeld vermeende helden op de hak nam, 'ik zie intussen wel hoe sommige heldhaftige zielen onmetelijk hoog boven mij verheven zijn'. Hij had het, zo'n zestienhonderd jaar na diens afgrijselijke zelfmoord, over Cato, een werkelijk lichtend voorbeeld, 'door de natuur uitverkoren om aan te tonen hoe deugdzaam en onversaagd een mens kan zijn'. Cato, die 'omdat het zijn tijd was' het zwaard in zijn buik dreef en resoluut zijn ingewanden uit zijn lijf trok, is de geschiedenis ingegaan als de enige onkreukbare Romein.

Hoe verwerft iemand zo'n glorieuze status? Sommigen worden na een heroïsche dood de hemel in geprezen, anderen vallen al snel van hun voetstuk. Eerbetoon en ontzag, schrijft Georges

Minois in Le culte des grands hommes, kunnen omslaan in haat en verachting. In de Grand Dictionnaire van Pierre Larousse staat bij het lemma 'Bonaparte' een hele reeks krachtige loftuitingen; bij 'Napoléon' lees je alle karakteristieken van een meedogenloos despoot.

Bij sommigen roept de 'polderheld' Pim Fortuyn hele vergezichten van politieke moed op. De enen treuren om hun 'voorman' Saddam en de anderen willen dat 'God zijn ziel verscheurt'. In films als Saving Private Ryan omarmt Steven Spielberg het heldendom, in Flags of our Fathers verwerpt Clint Eastwood het misplaatste Amerikaanse patriottisme.

De heldenstatus is altijd dubbelzinnig. Nieuwe helden staan vaak op de schouders van de vroegere helden; ze prijzen hun voorgangers om zelf geprezen te worden. De dwerg meent dat de schaduw van de reus op wiens schouders hij zit, ook zijn werkelijke gestalte is. Helemaal in het voetspoor van de 'Parallelle Levens' van Plutarchus (die zijn helden in paren ten tonele voert - Cicero én Demosthenes, Caesar én Alexander de Grote) laat Hughes-Hallet zien hoe de ontzagwekkende levens van haar helden weer andere helden hebben geïnspireerd. Mussolini dweepte met Garibaldi en noemde zich net als zijn held 'il Duce'; Churchill knoeide met zijn stamboom om toch maar 'verre familie' te zijn van Francis Drake; de Caudillo Franco riep op 'in heel Spanje het vaandel van de Cid te planten', en Hitler dwong het Duitse volk blindelings 'het voorbeeld van Wallenstein' te volgen.

Hughes-Hallett verdiept zich in de psychologie van arrogante en geslepen heldenfiguren. Ze wikt en weegt hun imago; ze portretteert die uitgesproken Nietzschiaanse 'Übermenschen' die 'zo in beslag worden genomen door de verwezenlijking van hun grootheid dat consideratie met anderen te veel gevraagd is'. Het volk is nu eens een publiek van claqueurs, gehuurde toejuichers van het heldenstuk, en dan weer een hitsige meute van scherprechters en wraaknemers die de held naar het schavot voeren. Dat wordt allemaal gedetailleerd beschreven, maar in Helden wordt het niet geanalyseerd. Het lijkt alsof de schrijfster wordt meegevoerd in een bedwelmend opgeschreven heldenepos, en bij het wakker worden alsnog even de zwierige en schallende toon in haar verhalen wil dempen.

In zijn al even uitvoerige studie van 'de cultus van de helden' analyseert Minois vooral de manier waarop helden door het volk, politici, filosofen, literatoren of prelaten worden bejubeld, gecanoniseerd en vereerd, maar ook worden beschimpt, gedegradeerd of uitgespuugd. Om het geringste wordt iemand op handen gedragen.

Misschien is de moderne held een soort 'superman' uit een stripverhaal geworden, een kortstondige vedette op televisie, de everyman uit de talkshows en de quizzen, of een van die luidruchtige en door het goedwillende volk verkozen 'eendagsvliegen' aan het politieke firmament. De populist die het volk meent te kunnen vermurwen, is geen Achilles. Anders dan die homerische held , de modelkrijgsman die de dood kiest en in ruil daarvoor onsterfelijkheid verwerft, zijn de volksmennende condottieri van nu potsierlijke clowns op televisie. Ze gaan en komen, ook op de canonlijstjes, snel bejubeld en al even gauw beschimpt of vergeten.

Als een godgelijkende overwinnaar keerde Pompeius in 60 voor Christus terug uit het Oosten en vierde in Rome zijn triomf. Vijftien landen had hij veroverd, 900 steden ingenomen. De hele bevolking liep uit om de zegetocht te zien.

Pompeius' paarse toga was bezaaid met gouden sterren. Hij droeg een mantel waarvan beweerd werd dat hij aan zijn idool Alexander de Grote had toebehoord. Maar in zijn strijdwagen reed een slaaf mee wiens taak het was onafgebroken 'vergeet niet dat je mens bent' in zijn oor te fluisteren, terwijl om hem heen het tegenovergestelde werd verkondigd.

In Helden wordt de lezer in enkele exuberante geschiedenissen meegezogen in zowel de bewondering voor de held als de verachting; in Le culte des grands h

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden