REPORTAGE

Heimwee naar de korte zomer van het linkse levensgevoel

In kommervolle tijden voor het weekblad is het prikkelende boek over de gloriejaren van Vrij Nederland ten doop gehouden in het Persmuseum.

John Jansen van Galen (rechts) in gesprek met Kees Schaepman tijdens een boekpresentatie in het Persmuseum.Beeld Aurélie Geurts

Leuk, zegt Max van Weezel met een valse grijns, 'een bijeenkomst over de toekomst van Vrij Nederland!' Hij is veteraan van het weekblad en vandaag in Amsterdam een van de sprekers. Op de presentatie van het omvangrijke en prikkelende boek van John Jansen van Galen over de gloriejaren van Vrij Nederland ligt cynisme overal op de loer.

Kommervolle tijden

De eerste woorden van Van Weezel (bijna veertig jaar VN) achter het katheder: 'Ik hoorde net dat vandaag wéér iemand zijn abonnement heeft opgezegd.' Er wordt gelachen, zo ver is het al gekomen.

De huidige (interim-)hoofdredacteur, Robert van de Griend, ontbreekt deze woensdag. Hij is ziek. Het zijn kommervolle tijden voor wat (oud-)VN'ers nog immer 'de krant' noemen.

De expositie Vrij Nederland: overzicht van een eigenzinnig opinieblad in het Persmuseum, Amsterdam.Beeld Aurélie Geurts

Gouden jaren

Al een half jaar worstelen redactie, directie en uitgever met de vraag hoe het verder moet met het voormalige baken van links Nederland. Mogelijk wordt VN omgevormd tot een maandblad. Voor optimisme is in alle scenario's weinig reden. In de Nederlandse journalistiek is Vrij Nederland een kleine speler geworden.

Maar wie iets wil proeven van 'de gouden jaren van het linkse levensgevoel' is hier, in het Nederlands Persmuseum - de symboliek ontgaat niemand - aan het juiste adres. De expositie Vrij Nederland: overzicht van een eigenzinnig opinieblad toont een kenmerkende reeks getuigenissen van een roemrucht verleden.

Het boek van Jansen van Galen komt als geroepen. Oud-medewerkers zijn massaal komen opdagen. De band met het weekblad is onverbrekelijk. Nog steeds zoeken ze elkaar op, in cafés bij voorkeur. Karakteristieke uitspraak van Van Weezel: 'Zonder Vrij Nederland was ik niet geworden wie ik ben.'

Otto de redactieparkiet

Rinus Ferdinandusse is erbij, de hoofdredacteur in een periode (1969-1991) van grote bloei én snel verval. Hij krijgt het eerste exemplaar.

Toen Ferdinandusse vier jaar geleden hoorde dat Jansen van Galen, een journalist met een verleden bij de oude concurrent Haagse Post, het boek over de hoogtijdagen van zijn blad zou schrijven, reageerde hij als volgt: 'Zijn ze nou helemaal gek geworden.' Dat is ook Vrij Nederland.

Het gaat in het Persmuseum over Otto de redactieparkiet, over de veelvuldige twisten op de redactie en de weddenschap wie het meeste borrels kon drinken en toch in staat was een fatsoenlijk stuk te tikken; over de tijd dat vrouwen met hun voornaam in het colofon stonden (en mannen alleen met hun voorletter), politici die in interviews altijd meer zeiden dan ze van plan waren, over de verregaande interne democratisering en over de 'aan vijandschap grenzende rivaliteit' (Jansen van Galen) met de Haagse Post.

John Jansen van Galen, De gouden jaren van het linkse levensgevoel - Het verhaal van Vrij Nederland. Non-fictie. Balans; 494 pagina's; euro 27,50.

Magische schrijvers

Voornamen zijn voldoende. Als Van Weezel eer betoont aan zijn voormalige collega's Rinus, Joop, Martin, Igor en Gerard, weet iedereen wie hij bedoelt. (Ferdinandusse, Van Tijn, Van Amerongen, Cornelissen en Van Westerloo.) Hij had ook Bibeb nog kunnen noemen, de vrouw die school maakte met persoonlijke interviews, en Hugo Brandt Corstius alias Piet Grijs.

Magische schrijvers, noemt schrijver Jan Siebelink ze. In de jaren zestig draaide zijn leven om twee vragen: 'Hoe hou ik orde in de klassen op de openbare mavo in Dieren en hoe bemachtig ik zo snel mogelijk Vrij Nederland?' Velen in het Persmuseum kennen het gevoel.

Jansen van Galen (75) nam in de zomer van 2012 een week bedenktijd toen uitgever Balans hem vroeg of hij de gouden jaren van Vrij Nederland wilde boekstaven. Na een week liet hij weten dat hij een 'positieve grondhouding' had aangenomen, niet wetend hoe omvangrijk de opdracht was. Mede dankzij de hulp van een jonge historica, Sunniva Matla, haalde hij het einde.

75-jarig jubileum

Halverwege onderbrak hij zijn navorsingen. De gouden jaren van het linkse levensgevoel had vorig jaar al moeten verschijnen, ter gelegenheid van het 75-jarig jubileum van Vrij Nederland. De deadline werd fors overschreden.

Voor het boek voerde hij meer dan tachtig gesprekken met betrokkenen. 'Ik bezweek onder de druk. Ik raakte mijn opgewektheid kwijt en dat was nou ook weer niet de bedoeling.' De omvang van het archief bleek kolossaal te zijn. Van (hoofd)redacteur Joop van Tijn alleen al stonden in het Persmuseum 23 dozen; geschoond, neemt Jansen van Galen aan. Hij trof er weinig bijzonders in aan.

'Zijn motto was: als je het niet bewaart, kun je ook niet bewijzen dat het is gebeurd. Daar zit natuurlijk een lichte vorm van paranoia achter.'

Rare jaren

Eerder beschreef Jansen van Galen samen met Hendrik Spiering de geschiedenis van de Haagse Post, in Rare jaren. 'Toen was de handicap dat er nagenoeg geen archiefmateriaal beschikbaar was. Bij VN was het omgekeerde het geval. De krant heeft een waanzinnig, verstoft archief. Ontzettend veel redacteuren bleken bovendien zelf een archief te hebben aangelegd. Alsof ze toen al beseften dat ze deel uitmaakten van het walhalla en het centrum van de journalistiek; dat ze belangrijke personages in de geschiedenis waren en verantwoording wilden afleggen voor hun handel en wandel.'

Met enig ontzag spreekt hij over de redacteuren van de concurrent van weleer. 'Dat iedereen alles bewaarde, getuigt van navelstaarderij, ten dele, maar ook van een grote gepassioneerdheid; gepassioneerdheid die ik nu weleens mis. Toen ging niemand naar huis, nu verlaat iedereen in de journalistiek de redactie om half vijf.'

De bloei van Vrij Nederland duurde niet lang. Jansen van Galen spreekt over de 'de korte zomer van het linkse levensgevoel'. De zomer begon in 1966. 'Tien, twaalf jaar later, als het tweede kabinet-Den Uyl er niet komt, is het alweer afgelopen. 1979 is ook precies het jaar waarin VN het toppunt van zijn oplage bereikte. Daarna begon het gestaag te kelderen.'

Rechtse krachten

Gaandeweg zijn naspeuringen werd hij overvallen door 'een soort heimwee', een verlangen naar de tijd dat werd gedacht dat de 'rechtse krachten' in de samenleving konden worden overwonnen.

'Het was niet alleen de tijd van Vrij Nederland, maar ook van De Nieuwe Linie, Haagse Post en De Groene Amsterdammer. En we hadden ontzettend het idee dat we aan de goede kant stonden en op de goede weg waren; de weg naar een linkse meerderheid, naar emancipatie en seksuele bevrijding.'

Somber

En nu? John Jansen van Galen is somber over de toekomst van Vrij Nederland. Hij is in het Persmuseum niet de enige, ondanks de vrolijkheid waarmee de terugkeer naar de gouden jaren gepaard gaat. Max van Weezel doet een oproep aan de onderhandelaars haast te maken met het besluit over de (mogelijk nieuwe) verschijningsvorm van het blad.

Niet eerder dan in september wordt het vernieuwde VN gepresenteerd. Van Weezel: 'Kom eruit, en snel een beetje! Laat het vlaggenschip van de Nederlandse journalistiek niet ontploffen als een kruitschip.' Er klinkt luid applaus.

Beeld Bert Nienhuis
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden