'Heilige dwaas' schrijft met 'kameraad'

Vanuit de gevangenis correspondeerde activiste Tolokonnikova van Pussy Riot met de Sloveense filosoof Zizek. Beiden noemen zich ordeverstoorders, maar de een strijdt tegen Poetin, de ander tegen 'de markt'.

'Beste Nadezjda, ik zou graag willen afsluiten met een provocatie.' 'Beste Slavoj, we behoren tot rebellen die flirten met stormen.'


Noem de combinatie van Nadezjda Tolokonnikova van Pussy Riot en de Sloveense filosoof Slavoj Zizek een bijzondere. Ze vonden elkaar dankzij een interview waarin Tolokonnikova verklaarde dat Zizek 'belangrijk' is voor Pussy Riot. Het werd gelezen door de Frans-Russische filosofieredacteur Michel Eltchaninoff, die bedacht: stel dat je die twee bij elkaar zet, dat kan iets heel interessants opleveren.


Tolokonnikova (1989) werd bekend als de donkere brunette van het Russische punkensemble. In 2012 werd ze opgepakt na het scanderen van een 'anti-Poetingebed' in het symbolische hart van de Russische staatskerk, de Christus de Verlosser-kathedraal. Zizek (1949) is de flamboyante, bebaarde neomarxistische filosoof uit Slovenië die vaak voor opschudding zorgt in academische kringen.


Beiden houden van de controverse en de provocatie, beiden mogen de omgeving graag uitdagen met iets wat ter plekke als ongepast geldt. Noem die twee, wat ze zelf ook graag doen, 'ordeverstoorders'.

undefined

Verschillen

Tussen deze ordeverstoorders zitten ook verschillen. Zizek daagt een lastig vast te pinnen orde - het mondiale kapitalisme - uit met woorden, ondertussen beschermd door de rechtsstaat van dat o zo keurige Slovenië. Tolokonnikova daagt met daden een heel concrete orde uit, Poetins Rusland, geen rechtsstaat.

Herfst 2012 werd ze veroordeeld tot twee jaar strafkamp. Nog voor een ontmoeting met Zizek had kunnen plaatsvinden, was ze al op transport gezet naar de beruchte vrouwengevangenis 14 in het district Mordavia. Met Tolokonnikova achter prikkeldraad was een gesprek uitgesloten. Als alternatief bedacht Eltchaninoff een briefwisseling. Comradely Greetings, vernoemd naar Zizeks manier om de groeten te doen, heet de bundeling van brieven die werden geconcipieerd in wat je noemt verschillende omstandigheden.

Nadezjda Tolokonnikova, eerder dit jaar. Beeld Getty Images
Nadezjda Tolokonnikova, eerder dit jaar.Beeld Getty Images

Stevig afgetuigd

Tolokonnikova's beschrijving van PC-14 lijkt rechtstreeks afkomstig uit de Stalintijd. De vrouwen zitten achttien uur per dag achter stokoude naaimachines, krijgen weinig te eten en kunnen zich bijna niet wassen. Volgens de beproefde recepten van de oude totalitaire staat worden ze 'getuchtigd' door medegevangenen. Als ze geen beroemde gevangene was geweest, krijgt Tolokonnikova te horen, dan was ze al lang 'stevig afgetuigd'.

Wat schrijft Zizek aan de ingezetene van zo'n kamp in Sovjetstijl? 'Het is die idiote dynamiek van het globale kapitalisme dat effectief verzet zo moeilijk en frustrerend maakt.' Pardon? 'De algemene tendens van het contemporaine kapitalisme is verdere expansie van de heerschappij van de markt.' De markt? Is Pussy Riot gevangen gezet door de markt?

Tolokonnikova plaatst Pussy Riot in de oude Russische traditie der iurodstvo, 'de heilige dwazen'. Met schokkend en onconventioneel gedrag tarten deze dwazen de normen en waarden van de goegemeente. Haar bewondering voor Zizek heeft ook met het iurodstvo-schap te maken: bij Zizek vond ze een verklaring waarom heilige dwazen altijd doelwit zijn van religieuze fundamentalisten. In zijn essay Violence stelt Zizek dat fundamentalisten niet worden gedreven door een diep geloof, maar door een gebrek daaraan. Dat Tolokonnikova in Zizek een soort 'collega-heilige dwaas' ziet, ligt voor de hand. Maar is hij een bondgenoot op het inhoudelijke vlak?

Vereerd

Naar de mening van Zizek trotseert Pussy Riot niet alleen de repressieve staat van Poetin, maar vooral ook 'de stalinisering' van het huidige wereldkapitalisme. Zoals kapitalisme, stalinisme en Poetin bij Zizek bij elkaar horen, zo horen marxisme en democratie dat ook. Dat Stalin toch echt de voorman was van een marxistisch-leninistische staat en dat de Goelag begon onder Lenin, past ten enenmale niet in dit wereldbeeld. Dat PC-14 minder een voortvloeisel lijkt van een doorgeschoten marktwerking dan van een totalitaire staat waar Marx aan de muren hing, evenmin.

Tolokonnikova is te vereerd met de brieven van de beroemde filosoof om daarover te gaan bekvechten. Waar de brieven van Zizek politiek-economisch van toon zijn, zijn die van haar semi-religieus. Lichte spanning ontstaat als Zizek vindt dat Pussy Riot zich moet uitspreken over klokkenluider Snowden. Tolokonnikova is dan net vrijgelaten in het kader van Poetins 'Winterspelen-amnestie'. Pussy Riot, schrijft ze aan Zizek, is het slachtoffer van dezelfde repressieve Russische autoriteiten die Snowden beschermen. Snowden 'woont nu in Rusland, maar hij kan niet de waarheid vertellen over de manier waarop hier informatie wordt verzameld en verspreid'.

Slavoj Zizek Beeld Anna Huix
Slavoj ZizekBeeld Anna Huix

Curieus

Zizek gaat onverstoorbaar door met uiteenzettingen over het mondiale kapitalisme dat democratieën uitholt, privacy schendt, controle teniet doet en sociale voorzieningen ontmantelt. Het probleem is niet dat dit discours geen hout snijdt - het zijn ontwikkelingen die onmiskenbaar zichtbaar zijn in Europa en de VS -, maar dat het curieus is in een dialoog met iemand in een Russisch strafkamp.

Als het gaat om de vraag hóé hij de neoliberale vijand aan banden wil leggen, is Zizek cryptisch en onduidelijk als in eerder werk. Verdienen ouderwetse sociaal-democratieën als die in Scandinavië een herkansing? Nee, speelballen van het grootkapitaal. De markt, vindt Zizek, moet worden afgeschaft, maar dan wel zonder te vallen voor 'de totalitaire verleiding'. Vóór je de markt afschaft, moet 'de juiste vorm van Communistische organisatie van productie en uitwisseling' klaar staan om de markt te vervangen. Hoe je dat voor elkaar krijgt, mag Pussy Riot zelf uitzoeken.

Ordeverstoorders heb je in evenveel soorten als kazen in een kapitalistische supermarkt, is de les van Comradely Greetings. Deze brieven bevatten passages van 5 sterren en passages van 1. Het gemiddelde is 3, niettegenstaande het feit deze auteurs geen representanten zijn van een net gemiddelde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden