Heilige billen

De Heilige Franciscus moet Assisi er weer bovenop helpen. Deze keer met een musical. Zijn levens- en lijdensverhaal is opgeleukt om meer toeristen te trekken....

VIJF NONNEN op rij vier, vlak daarachter één pater Franciscaan: de meest opvallende toeschouwers tijdens de zondagmatinee van Francesco, il musical. Verder voornamelijk Italiaanse families met, onvermijdelijk, te kleine kinderen en oma's. Slechts hier en daar wat plukjes toeristen. Assisi, het oudste pelgrimsoord in Umbrië, heeft een nieuwe attractie, een musical over het leven van Sint Franciscus. Alleen de Here Jezus zelf ging hem voor, in Jesus Christ Superstar van Andrew Lloyd Webber en Tim Rice.

Italië eert zijn heiligen met steeds modernere middelen, want een musical wordt in het operaland Italië als reuze eigentijds beschouwd. Het land heeft nauwelijks een musicaltraditie. Alleen in Rome en Milaan zijn internationale producties als Cats en A Chorus Line te zien. Met Francesco, il musical hoopt men het drie jaar geleden door een aardbeving gehavende Assisi weer een duwtje in de rug te geven.

Er staat nog veel in de steigers. Kerken zijn door bouwplastic aan het zicht onttrokken. Op campings wonen nog steeds mensen in noodwoningen. Niet dat het toerisme een dramatische terugval kent, maar een nieuwe impuls kan de stad best gebruiken.

Omdat in Assisi en wijde omgeving geen geschikt theater voor handen was, is er voor de gelegenheid eentje gebouwd. Het Lyrick Theater is een goed geoutilleerd, modern musicaltheater met ruim duizend zitplaatsen, opgetrokken uit natuursteen, beton en veel glas. Het is deels gebouwd in een voormalige chemische fabriek waarvan de industriële stijl intact is gebleven.

Het ligt precies op de grens van Santa Maria degli Angeli en Assisi, aan de voet van de heuvel waarop Assisi is gebouwd. Vanuit de foyer is door de glazen wanden de basiliek met daarin het graf van Sint Franciscus goed zichtbaar. Tussen beide attracties stiefelen de mensen heen en weer - verleden en heden lopen naadloos in elkaar over.

'Franciscus was een eenvoudige Italiaanse jongen, die door zijn daden een wereldburger werd. Een jonge man die zijn welgestelde leven vaarwel zei om de armoede te omhelzen, dat is toch een interessante thematiek, vooral in deze tijd? Ik denk dat veel mensen na het zien van deze musical over dit soort dingen gaan nadenken.' Dat is de idealistische hoop van Fabrizio Celestini, de Italiaanse producent van Francesco, il musical. Celestini geeft toe dat het toerisme, de werkgelegenheid en de dagopbrengst ook belangrijk zijn, maar het mystieke aspect mag ook niet uit het oog worden verloren. 'Het is goed als de mensen na een hele dag van kerk naar klooster te hebben gesjokt 's avonds in het theater dat hele leven van die man nog eens kunnen ondergaan, met de muziek als universele taal. Alleen maar gebouwen, dat is zo doods.'

Francesco, il musical ging begin deze zomer in première, maar het duurde even voordat de loop erin kwam. Toeristen kiezen liever voor de bekende weg, tussen de Bovenkerk en de Benedenkerk. Daar wordt in de muurschilderingen van Giotto het leven van Franciscus immers zo prachtig verbeeld. Pas de laatste weken heeft het publiek het theater ontdekt.

De musical is een coproductie van twee entertainmentbedrijven: het Amerikaanse Lyrick en het Italiaanse Promnibus, die samen 25 miljoen gulden in het project hebben gestoken. Het creatieve team is niet van de straat. De muziek is van de Canadees Benoit Jutras, huiscomponist van Cirque du Soleil. De tekst is van Vincenzo Cerami die meewerkte aan het script van de film La vita è bella van Roberto Benigni. Decors en kostuums zijn ontworpen door Dante Ferretti en Gabriella Pescucci, die voor Amerikaanse films hebben gewerkt als The Age of Innocence en Interview with a Vampire.

In Francesco, il musical wordt het leven van de titelheld in vogelvlucht verteld door Fra' Girolamo, een van zijn volgelingen die de jonge knaap Leonardo moet voorbereiden op zijn toetreding tot de orde. Leonardo is een groot bewonderaar van Franciscus, een groupie in wezen, die niets liever wil dan in de nabijheid van zijn grote voorbeeld vertoeven. In tal van flashbacks zien we de jonge Franciscus opgroeien in het welgestelde burgerlijke milieu van zijn ouders, als stoere soldaat vechten in de oorlog tegen Perugia en plotsklaps geroepen worden tot een leven in dienst van God. We zien hem vervolgens letterlijk en figuurlijk afdalen van zijn berg naar het dal waar het volk woont dat hij in naam van God wil dienen.

Daarna krijgt de mystiek de overhand en zien we hoe Franciscus de kruistochten navolgt, zijn hang naar de natuur met als hoogtepunt het preken tegen de vogels, en hoe hij de stigmata ontvangt, de vijf wonden van Christus waarmee hij bijna officieel diens opvolger wordt. Want in deze musical is Franciscus toch vooral een nieuwe Jezus, die in de katholieke godsbeleving een nieuwe tijd aankondigde. Hij heeft lang getwijfeld tussen de afzondering binnen het oude kloosterleven en het opgaan in het gebed of midden tussen de mensen staan.

Niet dat Francesco, il musical daar diep op ingaat. Integendeel, liever wordt de lichamelijke aftakeling en de dood van onze held breed uitgemeten. Vrij knullig overigens. Het ontvangen van de stigmata, dat een musicaleffect van jewelste zou kunnen opleveren, wordt afgedaan met een paar slome bliksemschichten en wat aanzwellende muziek.

Spectaculair daarentegen is het familiefeest ten huize van Franciscus' ouders en het proces waarin hij zich ten overstaan van de bisschop, zijn vrienden en heel zijn familie bekeert tot een leven van armoede en geloof. Antonello Angiolillo, die de rol van Franciscus speelt, laat dan simpelweg zijn kleding vallen en staat bloot op het podium, met zijn rug naar het publiek dat zicht heeft op zijn imposante achterwerk. Michelangelo's David heeft er wat dat betreft een stevige concurrent bij.

De voorstelling wordt gespeeld in het Italiaans, met Engelse boventitels: The voice of the Lord makes us sing with joy. Het zijn ook voornamelijk vrolijke paters die over het podium dartelen. 'Hij verandert onze tranen in een lach', wordt er gezongen en dat wordt overduidelijk geïllustreerd. In dramaturgisch opzicht rammelt de musical behoorlijk: over de kern van de Franciscaner opvattingen en wat nu precies de rol van Franciscus' vrouwelijke geestverwant Chiara is, komen we weinig te weten. Het Nederlandse publiek kan beter Hélène Nolthenius' boek Een man uit het dal van Spoleto lezen, perfecte lectuur voor Italië-gangers. En wil men er muziek bij horen, dan is Messiaens Saint François d'Assise van harte aanbevolen.

Dat componist Benoit Jutras heeft gewerkt bij Cirque du Soleil is goed te horen. Veel circus-achtige synthesizerklanken, een schaamteloos geleend motief uit Vivaldi's Vier Jaargetijden dat eindeloos wordt herhaald, heel veel Keltische folklore, wat relipop, af en toe een ballad die niet zou misstaan op het songfestival van San Remo - een ratjetoe, oftewel edelkitsch.

De simpele melodieën worden over het algemeen goed gezongen, mede omdat de Italiaanse artiesten godzijdank nog niet verpest zijn door de 'belt' techniek, die in hedendaagse musicals vooral leidt tot alleen maar hard zingen. Met zijn mooie warme stem die een beetje doet denken aan Andrea Bocelli, lukt het vooral Angiolillo zijn publiek voor even zijn wondere wereld in te voeren. De koren klinken indrukwekkend, maar dat is niet moeilijk: ze staan voor een groot deel op band. De gehele soundtrack ook, want een orkest is er niet. 'Als ik driehonderd man kon betalen, had ik net zo goed een opera kunnen maken', aldus de producent. Aan Francesco, il musical doen in totaal 65 mensen mee.

Bij het applaus na afloop zwaait de pater Franciscaan uitbundig naar de spelers. Hij zal zich ongetwijfeld gesterkt voelen in zijn geloof. Want in vergelijking met een musical als Jesus Christ Superstar is deze Francesco wel erg braaf. Heel keurig wordt het verhaal van een politiek correcte heilige verteld, en als dat niet zo in en in katholiek was zou je bijna van een EO-achtige opgewektheid kunnen spreken. Je snakt naar een onderdrukte liaison tussen Francesco en Chiara, of naar iets broeierigs homo-erotisch tussen hem en zijn jonge bewonderaar. Zoals Jezus in Jesus Christ Superstar als een aardse rebel werd neergezet, vurig verlangend naar de armen van Maria Magdalena, zoiets zou je bij Franciscus ook willen zien. Maar niets van dat al, er knelt helemaal niets in de pij.

De Italiaanse pers was unaniem lovend, er was geen onvertogen woord gevallen. Er was alleen enige opwinding over de blote kont van Franciscus; Italianen zijn absoluut niet gewend aan naakt op het toneel. Celestini: 'Wij hebben helemaal niet de behoefte om het publiek te choqueren, misschien ligt dat in Nederland anders. Die blote Franciscus was noodzakelijk omdat het in het echt ook zo is gegaan. Hij heeft voor de ogen van iedereen zijn rijkemanskleding uitgetrokken en daarna demonstratief de monnikenpij aangedaan. Dat wilden we zo getrouw mogelijk laten zien.'

Geen musical zonder merchandising, maar de winkel in het Lyrick Theater is uitermate stijlvol. Geen schreeuwerige T-shirts en posters, maar prachtig handgeblazen glaswerk met het Francesco-vignet, goede wijn, boeken, peperdure horloges en vulpennen en een serie educatieve tekenfilms voor de jeugd: Francesco's Friendly World - where kids learn to live with happy hearts.

De kids met de gelukkige harten bevinden zich na afloop vooralsnog bij de artiestenuitgang waar ze als volbloed Angelsaksische musicalfans staan te wachten op de spelers van wie ze graag een handtekening willen. Een groepje al wat oudere Italiaanse vrouwen heeft het, gezien hun gesticulatie, overduidelijk over de billen van Francesco, die hier veel bewondering oogsten.

Producent Celestini heeft samen met zijn Amerikaanse partners inmiddels een nieuwe musical in voorbereiding. Welke, dat wil hij niet zeggen.

Van Francesco, il musical verwacht hij dat die lang in Assisi zal blijven spelen, als het aan hem ligt zelfs voor eeuwig. 'Er komen hier vijf miljoen bezoekers per jaar, dus daaraan zal het niet liggen. We moeten ze alleen nog binnen zien te krijgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden