Heetgeblakerd moment subliem

'Nooit in de geschiedenis van het Nederlands is er zo veel geschreven als nu', zegt de taalhistoricus Ewoud Sanders. Het is de schuld van internet, waar iedereen zijn pen de vrije teugel kan laten....

Sanders heeft een boekje gewijd aan een speciaal soort taalfouten,Aarsrivalen, scheldkarbonades en terminale baden, dat deels de weerslag isvan zijn wekelijkse taalcolumn in NRC Handelsblad. Het gaat over wat hijin het voetspoor van een lezer 'woordinfectie' noemt: het verschijnsel dateen woord onder invloed van een ander woord dat er enigszins aan doetdenken, een gedaanteverwisseling ondergaat.

Een levensgevaarlijk en hoogst besmettelijk boekje is het geworden, metruim vijfhonderd voorbeelden van verhaspelingen, die soms buitengewoonaanstekelijk werken. Het is goedbeschouwd immers veel aardiger te sprekenvan afstandsbediending, van heetgeblakerd of van moment subliem. Of om hetschitterende luidbundig te gebruiken, waarbij de auteur 'uitbundig'bedoelde, maar 'luidruchtig' stapte tegelijkertijd tevoorschijn uit hetwoordenboek in zijn hoofd, zodat hij onbedoeld tot een zeer beeldendevondst kwam. Zo lijkt ook wee je gemeente onder bepaalde omstandighedengoed bruikbaar.

Woordinfecties waren al tientallen jaren rond. Sanders heeft eenonderzoekje gedaan in krantenarchieven en noemt voorbeelden: aanwijzigingen(1930); burgermeesters (1918); eensgezinswoning (1925); miniscule (1942);minutie (1918); polshoogte (1920); woordvoerster (1918).

Sommige moderne vormen zijn zo hardnekkig dat ze al vaker voorkomen danhet correcte woord. Expresso is er zo een, en barbeque, waarin de c isverdrongen door een q, naast haasje-repje, mond-op-mondreclame,middelpuntvliegende kracht, ongewenste intimidatie en verafgod. Misschienmaken wij nog mee dat ze de correcte schrijfwijze verdringen.

De vraag is of dat erg is. Tal van hedendaagse woorden zijn huncarrière in onze taal begonnen door woordinfectie. Nachtmerrie komt vannachtmare, nachtspook. Toen mare niet meer werd begrepen, werd hetverdrongen door merrie. Opdonderen betekende in de 17de eeuw hettegenovergestelde van wat we nu bedoelen: 'plotseling tevoorschijn komen'.Ons hangmat heeft niets te maken met een hangende mat, maar heetteoorspronkelijk hammak, een verhaspeling van het Spaanse hamaca. Frikadelmoest altijd zonder n, maar sinds enige tijd mag het ook met een n, ennaast puberteit kennen we het inmiddels geaccepteerde pubertijd.

Taalvorming is een voorbeeld van democratie in haar uitersteconsequentie: wat heel vaak fout gaat, wordt daardoor juist goed.

Bas van Kleef

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden