Kunstrecensie

Heerlen heeft schatten in huis dankzij erfenis Mies van der Rohe

Curator Andrea Croé maakt een prachtig statement: Heerlen, weet wat voor een schatten je in huis hebt met de erfenis van architect Mies van der Rohe.

Bob Witman

De bezoeker krijgt een verrassende en zorgvuldige reconstructie van vijf restauratieprojecten van belangrijke werken van Mies in Europa en de VS te zien.

Kan een tentoonstelling een verkapt manifest zijn? Zeker. De erfenis van het modernisme in architectuurcentrum Schunck toont werk van Mies van der Rohe, maar is ook een dringende oproep aan Heerlen en omstreken om het eigen modernistische erfgoed serieus te nemen. Voorzover dat nog overeind staat.

Heerlen en de architect Ludwig Mies van der Rohe (1886-1969), het lijkt niet meteen een gedroomde combinatie. Maar dat is een misverstand, want het werk en de invloed van de grote Mies is zeer nabij. De man die met Le Corbusier en Frank Lloyd Wright tot de belangrijkste architecten van 20ste eeuw behoort, is geboren in Aken, 20 kilometer verderop. En tot 1965 - toen Heerlen nog volop leunde op steenkool - zijn er in de regio pareltjes gebouwd, geschoeid op modernistische leest, door architecten als Frits Peutz, Jozef Fanchamps en Gerrit Rietveld.

De tentoonstelling over de ultieme modernist Mies van der Rohe is goed op zijn plaats in het Glaspaleis, vroeger het warenhuis Schunck, nu een cultuurcentrum. De schepping van glas en staal uit 1933 van Peutz is een van de architectonische hoogstandjes die de mijnsluiting, de krimp en andere tegenslag in Zuidoost-Limburg wél hebben overleefd.

Verrassend

In tegenstelling tot wat mag worden verwacht, is de expositie geen (verdere) iconisering van Mies' oeuvre. Dat ook zou snel obligaat worden, want er is al zo veel gezegd over de man die de aforismen 'less is more' en 'God is in the details' heeft gemunt. De bezoeker krijgt een verrassende en zorgvuldige reconstructie van vijf restauratieprojecten van belangrijke werken van Mies in Europa en de VS.

Door in te zoomen op restauratie, groeit een mooi archeologisch opgebouwd beeld van vijf van Mies' iconen, waaronder de betoverende Villa Tugendhat (Brno, 1930), de prachtige architectuurschool S.R. Crown Hall (Chicago, 1956) en de Verseidag fabrieken (1929) in Krefeld. Met hulp van de originele plannen, veel details en origineel materiaal, groeit een beeld van een man die nauwgezet zijn bouwstenen koos. Het motto 'God is in the details' is geen loos cliché in Mies' werk. Die nabijheid van het originele materiaal is een sterke zet. Kan een roestige raamuitzetter uit 1930 ontroerend zijn? Jazeker! Gekozen door Mies zelf. Lampen, kastjes, half vergane bedpanelen en wat afgebrokkeld pleisterwerk. En natuurlijk meubels, want hij is ook de ontwerper van de Barcelonastoel, die al honderd jaar onverslijtbaar populair is.

De vijf restauratieprojecten zijn overzichtelijk neergezet in de kelders van het oude warenhuis. Juist door details van de gebouwen te tonen met fragmenten van het originele steen, ijzer en hout, wordt de iconische waarde van het totale ontwerp tastbaarder dan wanneer je het gebouw gladjes gefotografeerd ziet.

Waar in het Glaspaleis Mies wordt ontleed, is aan de buitenkant de lokale spiegel van het Nieuwe Bouwen te zien. De etalage van Schunck is gevuld met tientallen gebouwen uit de regio in de traditie van het modernisme.

Mies en de erfenis van het modernisme
Architectuur
****
Schunck, Glaspaleis Heerlen, t/m 7/8.
Stadswandeling op zondag 17/4, startpunt Schunck, Heerlen.

Stadswandeling door modern Heerlen

Heerlen was de eerste helft van de vorige eeuw een vooruitstrevende stad die snel groeide door de komst van de mijnbouw. Honderd gebouwen uit die tijd bepalen nog altijd mede het stadsbeeld. In het kader van de tentoonstelling in Schunck, kunnen onder begeleiding stadswandelingen worden gemaakt langs hoogtepunten van het Heerlense modernisme.

'Toen ik dertien jaar geleden naar Heerlen kwam', zegt Schunck-curator Andrea Croé, 'was ik allereerst verbaasd hoe veel mooie moderne architectuur er was.' De tweede verbazing was minder aangenaam: 'De afgelopen jaren is er veel verdwenen.'

Het Glaspaleis zelf, heeft twee keer op de nominatie gestaan te worden gesloopt. Nu staat het op de lijst met duizend belangrijkste gebouwen van de 20ste eeuw.

Tijd vooruit

Ten eerste is daar het Glaspaleis zelf, maar ook het woonhuis van architect Peutz, zijn bioscoop Royal in Heerlen en het Laurentius Schrijnenhuis. Allemaal scheppingen die hun tijd vooruit waren en die van Heerlen een centrum van de avant-garde maakten. In woorden van curator Andrea Croé: 'Tot 1965 was Heerlen een van de rijkste en modernste steden van Nederland'.

Die moderniteit kwam mee met de mijnbouw: een vloek en zegen voor Limburg. Het hoofdkantoor van het Oranje-Nassaumijnen (architect Dirk Roosenburg, 1931) getuigt nog altijd van het zegenrijke deel, net zoals het woonhuis voor Van Slobbe, directeur van de mijn, prachtig in een heuvel gevouwen door Gerrit Rietveld (1964). Er zijn ook dingen gesloopt, of in het ongerede geraakt zoals de Christus Koningskerk in de wijk Vrieheide.

Curator Croé heeft Mies van der Rohe als vehikel gebruikt om haar statement te maken: Heerlen, weet wat voor een schatten je in huis hebt. Als die gebouwen functieloos worden en in verval raken, is de slopershamer meestal niet ver weg. Daarmee is Mies, de erfenis van het modernisme, ook een wake-upcall voor de bestuurders van Heerlen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden