Interview

Hedendaagse tsarina weet een rauwere Russische kracht te raken

De Italiaanse mezzosopraan Cecilia Bartoli ontdekte in St.-Petersburg een stapel vergeten 18de-eeuwse composities, 'muzikale juwelen'. Het werd haar missie de muziek veilig te stellen: 'De stukken hebben de kracht de ziel te raken.'

null Beeld © Isabel Snyder/Corbis Outline/ HH
Beeld © Isabel Snyder/Corbis Outline/ HH

Grote donkere ogen onder een sneeuwwitte bontmuts. Cecilia Bartoli brengt een Italiaanse gloed in de Russische kou op de foto's in het boekje van haar nieuwe cd. De mezzosopraan uit Rome liet zich voor de gelegenheid fotograferen als een moderne tsarina die onversaagd de Siberische sneeuwstormen trotseert. Vastberaden. Molto vivace.

Het is niet de eerste keer dat Bartoli (48) haar theatertalent inzet om een cd met onbekende muziek te promoten. Ze reisde al eens door Europa met een ambulant museum, een trailer vol bric-a-brac van de 19de-eeuwse mezzosopraan Maria Malibran aan wie ze een eerbetoon bracht met een album (2007). Voor Sacrificium, een cd met castratenliederen uit 2009, liet de zangeres die zowel om haar stem als om haar uiterlijk wordt bewonderd, zich met Photoshop een marmeren mannenlichaam aanmeten. Ze deinsde er zelfs niet voor terug zich als kaalgeschoren monnik te laten fotograferen voor het hoesje van de cd Mission (2012).

Met St Petersburg voegt ze een nieuwe bouwsteen toe aan wat haar levenswerk lijkt te worden: het afstoffen van vergeten partituren om ze vocaal opnieuw in de glansverf te zetten. Dit keer kraakte ze - niet zonder moeite - de toegang tot de muziekarchieven van het Mariinsky Theater in St.-Petersburg. 'Een schatkamer vol muzikale juwelen', zegt ze. Zondag staat de zelfbenoemde 'Indiana Jones van de klassieke muziek' in het Amsterdamse Concertgebouw met werk van 18de- eeuwse componisten als Francesco Araia, Vincenzo Manfredini en Hermann Raupach.

Wie? Componisten die muziek schreven in opdracht van het Russische hof. Exacter: voor de opeenvolgende tsarina's Anna, Elisabeth en de roemruchte Catharina II, de Grote. De dames die aldus aan de wieg stonden van de Russische barok worden kort uitgelicht in het cd-boekje inclusief Catharina's vermeende erotische uitspattingen. Ze haalden in navolging van hun voorganger Peter de Grote verfijnde West-Europese cultuur naar Rusland en stampten theaters uit de grond om de smaak van de Russische elite voorgoed te veranderen. 'Sterke persoonlijkheden die van kunst hielden', zegt Bartoli. 'Vrouwen met hersenen.' Ze doet een interviewmarathon in Salzburg aan de vooravond van haar 'Russische' tournee, die vanavond begint in Berlijn. Bubbelend van de energie stort ze zich in het zoveelste vraaggesprek in een zaaltje van de 18de-eeuwse universiteit waar de geest van Mozart ('ik moet oppassen dat ik hier niks onaardigs over hem zeg') door de gangen waart. Bekend terrein. Bartoli is hier sinds enkele jaren artistiek leider van het Pinksterfestival, het kleine zusje van de bekende Festspiele. Ze praat ontspannen en informeel, haar onstuimige krullenbos getemd in een paardenstaart.

Bartoli's Russische avontuur begon lang geleden. 'Ik leerde op school dat de Russische opera pas begon in de 19de eeuw met de componist Michail Glinka. Toen ik later studie deed naar barokmuziek, ontdekte ik tot mijn verrassing dat de tsarina's in hun tijd al Italianen naar Rusland haalden. Ik dacht: wow, de Russische opera, de Russische barok, is dus feitelijk begonnen met Italiaanse componisten. Zelfs Valery Gergjev wist hier niets van.'

De sterdirigent en directeur van het Mariinsky Theater in St.-Petersburg moest het machtswoord spreken om de Italiaanse toegang te verschaffen tot de archieven. 'In de Sovjettijd zaten ze op slot en daarna waren er allerlei complicaties. Toen ik in 2001 voor het eerst aanklopte, bleken veel manuscripten toe aan restauratie. Omdat kopieën ontbraken, kon ik niets meenemen. Gelukkig maakte het Mariinsky een deal met de Washington Library. Die restaureert en digitaliseert de manuscripten, een proces van jaren. Daarom heb ik zo lang moeten wachten.'

null Beeld
Beeld

In de wieg

's Werelds beroemdste mezzosopraan kreeg de operaliefde al mee in de wieg.
Als dochter van een sopraan en een tenor had ze op 9-jarige leeftijd een
minirolletje in Puccini's Tosca. Ze ontwikkelde zich tot een briljante en geliefde coloratuursopraan.
Het laatste decennium combineert ze haar operacarrière met onderzoek naar onbekende muziek en onbekende werken van bekende componisten.
In Salzburg zette ze afgelopen zomer een even komische als temperamentvolle Cenerentola (Rossini) neer die ze vanaf januari weer opneemt.

Een hedendaagse tsarina

Bijkomende vertragingsfactor: 's werelds bekendste operazangeres reist als een hedendaagse tsarina, in de beslotenheid van een luxe treincoupé, per boot soms. Eén keer moest er een ijsbreker aan te pas komen om haar over te zetten vanuit een Duitse haven naar St.-Petersburg, de stad van het Winterpaleis. 'Ze houdt niet zo van vliegen', is de eufemistische verklaring van een medewerkster voor wie het plannen van een concerttournee zodoende een logistieke nachtmerrie is.

Hoewel ze veel werk overliet aan musicologen toont het cd-boekje zwart-witfoto's van een ijverige Bartoli tussen de muziekpaperassen in St.-Petersburg. 'Op zoek gaan naar bijna vergeten muziek is een verslaving, vooral als je nieuwe oude muziek vindt van hoge kwaliteit die eeuwen achter slot en grendel heeft gelegen. Als die muziek zo succesvol was in de 18de eeuw heeft hij blijkbaar de kracht de ziel van de mens te raken. Die kracht, dat voedsel voor de ziel, probeer ik veilig te stellen.'

Bij muzikaal-archeologische vondsten voelt ze een opwinding die andere musici ervaren bij nieuwe hedendaagse composities. Bartoli laat dat erfgoed graag passeren. 'Met muziek van bijvoorbeeld Boulez of Rihm heb ik niets. Mijn probleem met de meeste hedendaagse muziek is de atonaliteit. Het frustreert me als je alleen maar ritme hebt en als je nog geen drie seconden een soort melodie kunt volgen. Ik heb het idee dat componisten bang zijn voor tonale muziek, omdat ze dan ouderwets worden gevonden.'

De hervonden Petersburgse composities missen de gebruikelijke muzikale jurisprudentie. 'Omdat deze muziek eeuwenlang door niemand is uitgevoerd, is hij als het ware nog maagdelijk. Dat maakt het moeilijker omdat je geen gidsen hebt uit het verleden. Er staat tegenover dat je hem kunt uitvoeren zonder vooroordelen.' De hoeveelheid materiaal was even overvloedig als de banketten aan het Russische hof. 'Het was moeilijk kiezen voor 80 minuten op de cd. De componisten moesten elk jaar een nieuwe opera schrijven voor de verjaardag van de tsarina.'

Behalve in het Italiaans zingt Bartoli enkele aria's in het Russisch, een taal waarin de medeklinkers aaneen kleven als kleideeltjes na een regenbui. Razverzi pyos gortani, laya predvozveshchai svoyu bedu. (Hond, open je bek en voorspel blaffend je ongeluk.) 'Moeilijk hoor. Ik heb taalles genomen bij een Russische, een violiste, om zowel de teksten als de uitspraak te doorgronden. Het is ook nog eens een oud soort Russisch. Mijn lerares Svetlana is tevreden, ik wil er nog verder aan werken.'

null Beeld
Beeld

Meerwaarde

Bartoli kreeg tijdens de opnamen muzikale steun van de Zwitserse dirigent Diego Fasolis en zijn orkest I Barrocchisti met wie ze eerder samenwerkte. Ze kozen voor het gebruik van authentieke instrumenten uit de baroktijd. 'Dat heeft veel meerwaarde. Violen met darmsnaren geven een fluweliger geluid dan instrumenten met metalen snaren die worden gebruikt in moderne orkesten. Met houten blaasinstrumenten krijg je een echte dialoog met de menselijke stem. Ik heb altijd het gevoel dat mijn stem daarbij goed past. Ik voel me er prettig bij.'

Haar stem, niet groot, maar nog altijd beweeglijk als de wind, werd robuuster gedurende haar meer dan dertigjarige carrière. 'Ik kan veel meer kleuren zingen dan vroeger en het gaat nog altijd heel goed, vooral dankzij mijn gerijpte techniek.' Zo mild als ze klinkt op de cd in de muziek van landgenoot Francesco Araia (1709-1770), zo blijkt ze ineens een rauwere Russische kracht te kunnen raken in aria's van de Duitse componist Hermann Raupach (1728-1778).

Dat ze bakermat St.-Petersburg overslaat tijdens haar huidige tournee heeft politieke redenen, zegt ze. Horen we hier een cultureel protest tegen het beleid van Poetin? 'Nee, nee', zegt ze haastig. 'Deze muziek heeft niets met politiek te maken. Ik bedoel dat het organisatorisch gecompliceerder is dan vroeger om een concert te regelen. Nee, dit project is juist een kleine bijdrage aan de vrede. Ik hoop deze muziek een keer naar St.-Petersburg te kunnen brengen, want daar hoort hij net zo goed thuis als bij ons.'

Cecilia Bartoli, St.-Petersburg, met I Barocchisti onder leiding van Diego Fasolis. Decca. Concerttoer t/m 28/11. Ceciliabartolionline.com

null Beeld
Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden