Havel, de man die Tsjechoslowakije losweekte van het communisme

In 1965 sprak de 29-jarige Václav Havel, auteur van twee succesvolle toneelstukken, zijn collega's toe die lid waren van de communistische Schrijversbond. Hij ging in op de belangrijkste speech, getiteld 'De vereisten van de literatuur en het werk van de Schrijversbond'. Die titel, aldus Havel, met het gevoel voor ironie en absurdisme dat hem meer dan wat ook heeft getypeerd, 'zou de indruk kunnen wekken dat de Schrijversbond tot taak heeft eisen te stellen aan de literatuur. Volgens mij zou het andersom moeten zijn: de literatuur zou eisen moeten stellen aan de Schrijversbond.'

null Beeld © Peter Turnley/Corbis
Beeld © Peter Turnley/Corbis

Aanzwellende opstandigheid

De jaren zestig waren ook in Tsjechoslowakije een tijd van popcultuur en aanzwellende opstandigheid. De haren werden langer, de rokken korter en de communistische dogma's die het land dat in 1948 een 'volksrepubliek' was geworden in hun greep hielden, werden minder onwrikbaar. In dat klimaat kon de talentvolle jonge Havel die als telg uit een welvarende zakenfamilie onder het communisme in het verdomhoekje had gezeten - hij had niet eens een reguliere middelbare schoolopleiding mogen volgen en was niet toegelaten tot de filmacademie - voor het eerst schitteren.

Begonnen als toneelknecht maakte hij al snel furore als schrijver voor het opkomende avant-gardetheater. In Het Tuinfeest waar de Dienst Opening en de Dienst Liquidatie elkaar het leven zuur maken, hekelde hij de communistische bureaucratie. Het publiek kwam niet meer bij van het lachen. In Het Memorandum gaf hij voorzichtig - er was nog altijd censuur - uiting aan zijn overtuiging dat ook goedbedoelde pogingen het communistische systeem te hervormen tot mislukken gedoemd zouden zijn. Zijn gelijk werd spoedig bewezen.

Protest en vervolging

De Praagse Lente brak aan; onder de nieuwe partijleider Alexander Dubcek verdween de censuur, vonden koortsachtige debatten plaats over politieke hervormingen en leek een 'socialisme met een menselijk gezicht' in zicht. Maar op 21 augustus 1968 vermorzelden de troepen van het Warschaupact dit experiment. De communistische dictatuur werd in volle hevigheid hersteld.

Voor Havel begon een nieuwe levensfase, een tijd van protest en vervolging. Hij was een van de initiatiefnemers tot het manifest Charta 77 dat de autoriteiten opriep de mensenrechten te respecteren. Die begonnen een furieuze campagne tegen onder meer de 'verbitterde antisocialist' Havel. In 1979 werd hij voor subversieve activiteiten tot vierenhalf jaar gevangenis veroordeeld. Dat was een zware tijd die zijn gezondheid aantastte, maar die hij met steun van zijn vrouw - de bundel Brieven aan Olga getuigt ervan - geestelijk ongebroken wist te doorstaan. Ook daarvoor en daarna heeft Havel nog meerdere malen in de gevangenis gezeten. Veel later, in 1991, zei hij tijdens een diner in Buckingham Palace tegen koningin Elizabeth die wilde weten hoe het voelt om praktisch vanuit de gevangenis president te worden: 'Mevrouw, als die deur daar nu open zou gaan en ze naar binnen zouden komen om me af te voeren, zou ik helemaal niet verrast zijn.'

Bizarre wendingen

Michael Zantovský heeft de bizarre wendingen in het leven van Havel bijzonder mooi beschreven. Hij leerde de 'ongekroonde koning van de oppositie' in de jaren tachtig kennen toen hij zelf beginnend journalist was bij Reuters. Zantovský was in Havels kielzog actief in de aanloop naar de Fluwelen Revolutie die eind 1989 een definitief einde maakte aan het communisme in Tsjechoslowakije en hij werd vervolgens de perschef van president Havel en daarna ambassadeur in Washington.

Ondanks die nauwe band met zijn hoofdpersoon heeft de auteur geen heiligenleven gemaakt van Havels biografie. Hij bewondert de dissident, politicus, denker en schrijver, vooral om zijn 'unieke vermogen tot introspectie en zijn subversieve humor'. Maar hij schetst ook Havels andere kant: 'één brok zenuwen', 'depressief, ziek, woedend over zijn eigen machteloosheid, vluchtend in drank, medicijnen, ziekten en soms onberaden seksuele escapades'. En hij staat stil bij Havels enige grote mislukking: tegen zijn zin besloten Slowaakse nationalisten en Tsjechische conservatieven in 1992 om het land op te splitsen.

Concert met Clinton

Verrukkelijk zijn sommige anekdotes waarvan Zantovský getuige is geweest. Zoals het moment waarop Havel een handgemaakte pijp die hij in de VS van een Indiaans opperhoofd had gekregen tevoorschijn haalde en zijn gastheer, Gorbatsjov, voorstelde de vredespijp te roken. Verbluft stamelde Gorbatsjov: 'Maar ik... ik rook niet'. Of het concert dat Havel met Bill Clinton gaf in het Praagse jazzcafé Reduta. Havel schonk zijn Amerikaanse collega een gouden tenorsaxofoon met handtekening en een hartje, waarop Clinton met de band My funny Valentine speelde en daarna Summertime, met Havel op percussie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden