Harde klappen met veel bloed Hoe toneelmakers geweld verbeelden

In 'A Clockwork Orange' van Het Nationale Toneel zijn de vechtpartijen opzettelijk knullig, uit weerzin tegen de hang naar meeslepend bioscoopgeweld....

'VLEES EN BLOED'. Zo heet de nieuwe voorstelling van Suver Nuver. Het is een bewerking van The Family, het roemruchte toneelfeuilleton dat Lodewijk de Boer begin jaren zeventig schreef. De nieuwe titel verwijst naar de onverbrekelijke familieband tussen de hoofdpersonen van dit seriedrama: wat er ook gebeurt, de broers Doc en Kil en hun zusje Gina blijven samen - zijn elkaars 'vlees en bloed'.

Het kan ook een knipoog zijn naar Flesh and Blood, de rauwe actiefilm van Paul Verhoeven waarin Rutger Hauer naar hartelust moordt en verkracht. Met de nieuwe titel richt Suver Nuver de aandacht op het vleselijke en bloederige geweld in hun versie van The Family. Dat is niet het geweld dat Lodewijk de Boer erin stopte toen hij zijn feuilleton schreef. Het is een ongerichter, spectaculairder geweld. Het geweld waar we op dit moment mee te maken hebben, op straat en in de beelden die de massamedia ons voorschotelen.

Het is ook het geweld dat Alex uitoefent, de hoofdpersoon van A Clockwork Orange, de roman van Anthony Burgess die Lodewijk de Boer onlangs op de planken zette bij het Nationale Toneel. 'Zinloos geweld' noemt De Boer de terreur die Alex zaait. Een term die ook viel in de discussies en protesten naar aanleiding van de recente dood van Joes Kloppenburg en drie andere slachtoffers van straatgevechten. Tussen De Boers Clockwork Orange en The Family, dat hij indertijd zelf regisseerde, ligt ruim een kwart eeuw. Een periode waarin alles sneller is geworden: de maatschappij en de beeldcultuur, het tempo waarin verhalen worden verteld en het tempo waarin geweld escaleert.

Die versnelling wordt weerspiegeld in de voorstelling van Suver Nuver. Het feuilleton, dat begin jaren zeventig vier afzonderlijke avonden in beslag nam, wordt er nu in een paar uur doorheen gejaagd. Moniek Merkx, die de voorstelling regisseert, bewerkte ook de oorspronkelijke tekst. Ze kortte The Family enorm in. Tegenwoordig kunnen we met veel minder woorden toe dan vijfentwintig jaar geleden. En dat geldt zeker voor Suver Nuver, de groep van Peer van den Berg, Dette Glashouwer en Henk Zwart, die alledrie de Mime-opleiding volgden. Zij vertellen De Boers verhaal in woorden, maar ook in beelden, bewegingen en liedjes, die hele scènes uit het stuk overbodig maken.

Die ingrijpende bewerking maakt de oorzaken van het geweld in The Family minder goed aanwijsbaar. Een voorbeeld: in het eerste deel van De Boers feuilleton komt er een verzekeringsman langs bij de drie Flodder-achtige familieleden, die hun intrek hebben genomen in een leegstaand huis. Deze man, Cabotin, komt een lening bespreken voor een vaag handeltje van Doc, de oudste van de drie. De Boer laat een bizar gesprek ontstaan tussen Cabotin en Kil, het opvliegerige broertje van Doc. Die begint brutaal over de dreigende kaalheid van de keurige verzekeringsman, dat herinnert hem aan z'n verdwenen vader. Cabotin antwoordt kort en beleefd, en toch voelt Kil zich ineens aangevallen over z'n bloedeigen vader.

Bij De Boer, die ook niet lang van stof was, gaat dat gesprek al vrij snel. Je weet niet zeker wie van de twee het eerste de fout ingaat. Heeft de verzekeringsman nou iets verkeerds gezegd, of is Kil zo overgevoelig? Die twijfel is verdwenen in de bewerking van Moniek Merkx. 'U lijkt op mijn vader', zegt Kil nadat hij op het hoofd van Cabotin heeft gewezen. 'Dank u', zegt de man beleefd, waarop Kil hem naar de keel vliegt.

In de oorspronkelijke tekst is de gewelddadigheid van de familie een reactie op de druk van buitenaf, van de maatschappij die het vrijgevochten drietal in het kraakpand niet met rust wil laten. 'Het stuk hoort echt bij die tijd', zegt De Boer nu over The Family. 'We wilden toen de maatschappij aanpakken, dat was onze vijand.' Doc, Kil en Gina waren meer dan een stelletje ontspoorde asocialen. Ze vertegenwoordigden ook het verlangen naar vrijheid, naar een leven buiten de maatschappij. Provo's waren het eigenlijk, maar dan in een onintellectuele, explosieve vorm.

Bij Suver Nuver ligt er aan het geweld geen ideaal ten grondslag. Het lijkt binnenshuis te ontstaan, in de verstikkende familieband waar Doc, Kil en Gina zich aan vasthouden. Het schietwapen dat bij de familie terechtkomt, wordt in de oorspronkelijke tekst pas gebruikt als er van buitenaf wordt geschoten, door de politiemacht die het vrijgevochten drietal uit het slooppand wil verwijderen.

Bij Suver Nuver gaat het al veel eerder af. Per ongeluk. Er valt een dode. Dat is typerend voor het geweld van de jaren negentig, en de manier waarop kunstenaars dat verbeelden. Denk maar eens aan het beroemde schot dat in de film Pulp Fiction valt: een auto rijdt over een hobbeltje en 'per ongeluk' wordt het hoofd van een gijzelaar aan pulp geschoten. Ook in de film La Haine belandt er een pistool bij een groepje jongeren, en de aanwezigheid van dat wapen leidt onvermijdelijk tot een dodelijk schot.

Het is alsof we niet precies meer weten waar het geweld nou eigenlijk begint. Ook in De Boers Clockwork Orange is dat een raadsel. In The Family zou je de oorzaak nog kunnen zoeken bij de ouders van het ontspoorde drietal: de alcoholische vader was fout in de oorlog en kon niet van z'n dochter afblijven. Maar Alex uit Clockwork Orange heeft keurige ouders. Hun fout is hoogstens dat ze blind zijn voor het gewelddadige gedrag van hun zoon.

Als het om geweld gaat, lijken oorzaak en gevolg steeds willekeuriger aan elkaar geplakt. Tegelijkertijd wordt dat geweld steeds dwingender in beeld gebracht. Bij Suver Nuver komt er flink wat nepbloed aan te pas, dat tevoorschijn springt uit zakjes die de acteurs op hun borst dragen. Maar toen De Boers familie in 1973 aan het slot van het feuilleton werd neergeschoten, was dat een droge vertoning. De geweerschoten van de politiemacht stonden op een geluidsband. Er kwam geen toneelbloed aan te pas. 'Ze vielen gewoon neer', vertelt Lodewijk de Boer, die indertijd zijn eigen feuilleton regisseerde. 'En iedereen geloofde erin. Het publiek was toen nog niet zo kritisch. Hun referentiekader was nog niet het gefakede geweld van de film en de televisie.'

Dat gefilmde geweld is alomtegenwoordig op dit moment, en het is per definitie realistisch afgebeeld. 'Tien jaar geleden werd er nog gediscussieerd over de vraag of het geweld wel of niet realistisch moest zijn', zegt Jeroen Lopez Cardozo. Hij is de enige gediplomeerde 'gevechtschoreograaf' die Nederland rijk is. Twintig jaar geleden volgde hij in Engeland een opleiding als fighting director, en sindsdien wordt hij ingehuurd voor het ensceneren van gevechten, bij film en televisie en bij toneelvoorstellingen. Het stileren van het geweld is bij film en televisie al jaren geen optie meer, stelt hij. 'Ze vragen me gewoon voor een harde klap, het liefste met veel bloed'.

Maar het rare is, dat dit zogenaamde realisme weinig te maken heeft met hoe het er in werkelijkheid aan toe gaat. 'In het echt is een klap zo snel voorbij, dat niemand het in de gaten heeft', zegt Lopez Cardozo. Om het geweld zichtbaar te maken, ensceneert hij het in een verhevigde vorm. Alle gevechten die hij voor film en tv ensceneert, repeteert hij als een choreografie, die pas later wordt opgeknipt in afzonderlijke camerashots. Hij theatraliseert dus juist het geweld dat op film zo 'realistisch' overkomt. Dat is precies wat Lodewijk de Boer bedoelt als hij het heeft over 'het gefakede geweld van film en tv'. Hij heeft wel eens een film gezien waarin mensen werkelijk werden doodgeschoten. 'Je ziet niks, nooit dat het er allemaal zo uitspat. In cowboyfilms heeft degene die neergeschoten wordt een touw om z'n middel, en daaraan wordt hij achterover getrokken. Dat is totaal niet reëel, het is een en al bedrog.'

Bij de film die hij in 1973 van The Family maakte, gebruikte De Boer ook nepbloed bij de schietpartij aan het eind: er kwamen speciaal twee technici over uit Engeland die de zakjes bloed op de lichamen van de acteurs tot ontploffing brachten. Die onzin hoort ook bij film, vindt De Boer. 'Mensen komen naar de film om bedrogen te worden.' Hij begrijpt alleen niet waarom het publiek dat nepgedoe aanziet voor de werkelijkheid.

Misschien is dat een taak die momenteel voor het toneel is weggelegd: het doorprikken van dat alomtegenwoordige bedrog. Jeroen Lopez Cardozo constateert dat theatermakers regelmatig aan de haal gaan met de trucs die hij ze aanleert. Voor In einem Jahr, de voorstelling die Mimegezelschap Space vorig seizoen maakte naar aanleiding van een film van Fassbinder, ensceneerde Lopez Cardozo het in elkaar slaan van een travestiet. Toen het gevecht was ingestudeerd, besloten de makers de agressor uit de scène te halen. Je zag dus hoe iemand haast levensecht in elkaar werd geslagen, maar degene die de klappen uitdeelde was onzichtbaar.

De gevechten die Lopez Cardozo ensceneerde voor Goodbye Body en Friends, de dansvoorstellingen die Truus Bronkhorst en Marien Jongewaard de afgelopen jaren maakten, werden door de choreografen vertraagd getoond. Twee dansers stonden in Goodbye Body tegenover elkaar. Ze brachten elkaar om beurten een zogenaamde kaakslag toe en trapten elkaar vervolgens in het kruis. De dansers begonnen heel rustig, alsof ze aan het oefenen waren. In slow motion zag je hoe de truc in z'n werk ging. In een eindeloze herhaling werd de snelheid van de handelingen opgevoerd, totdat het een geolied, grimmig filmgevecht werd. Zo zagen de toeschouwers waar ze intrapten, een spelletje dat voor hun ogen uit de hand liep. In Friends, het vervolg op Goodbye Body, komen dezelfde gevechtstrucjes terug, opnieuw in een choreografie van herhalingen, maar nu alleen op volle snelheid.

Dit zijn ingrepen die Lopez Cardozo aanspreken, al worden daarmee de geheimen van zijn vakgebied blootgelegd. Het is ook een van de redenen dat hij graag voor toneel werkt. Vreemd genoeg houdt hij niet van pure vechtfilms, omdat daarin het gevecht niet meer ten dienste staat van een verhaal. Aan zo'n film zou hij liever niet meewerken. Met een pure vechtvoorstelling zou hij geen moeite hebben: 'Op het toneel laat je meteen zien hoe erg dat geweld eigenlijk is.'

Geweld op het toneel heeft per definitie iets absurds. Bij de film wordt je in de waan gelaten dat er werkelijk doden of gewonden vallen. Bij toneel weet het publiek dat de neergeslagen acteurs straks weer op zullen staan. En dat de getoonde staaltjes van gespeeld geweld avond aan avond opnieuw moeten worden uitgevoerd. Die herhaling werd nog eens verdubbeld in de gevechten in de voorstellingen van Jongewaard en Bronkhorst.

De kaakslag die de dansers elkaar steeds opnieuw toebrachten in Goodbye Body werd pas 'realistisch' op het moment dat er muziek bijkwam. Toen hoorde je niet meer hoe iel de namaakklap van de dansers klonk. 'Een kaakslag hoor in je de werkelijkheid niet', zegt Jeroen Lopez Cardozo. 'Bij film en tv wordt daar een geluidsband onder gelegd. Dat kan niet op het toneel.' Dat aspect van het 'realistische' filmgeweld wordt ook door Suver Nuver onderuit gehaald. Bij Vlees en Bloed staat er naast de acteurs een muzikant op het toneel. Hij vervaardigt live een geluidsband, met geluiden die aan slapstickfilms doen denken. Tegelijkertijd zorgt het nepbloed voor beelden die het spectaculaire filmgeweld voor de geest halen waar het hedendaagse publiek zo aan gewend is.

HET ZOGENAAMDE realisme doorprikken, dat is ook waar De Boer naar streefde bij zijn regie van Clockwork Orange. De fysieke terreur die Alex zaait met zijn gewelddadige bende is niet perfect ingestudeerd zoals dat bij Jongewaard en Bronkhorst gebeurt. Het is een beetje rommelig: je ziet acteurs traag en onhandig met elkaar sjouwen. Een man die op straat door de bende van Alex is neergeslagen, maakt zich uit de voeten voor het licht is gedoofd. De energie die een goed uitgevoerde gevechtschoreografie van Lopez Cardozo genereert, is hier ver te zoeken. Het is een logge bedoening.

Dat is bewust zo gedaan, zegt De Boer. 'Als acteurs elkaar met hun kop tegen een ijzeren wand slaan, zie je hoe ze voor het effect tegen die wand schoppen.' De kritiek op de voorstelling dat het geweld niet geloofwaardig is, wijst hij van de hand. 'Ik ben eens in elkaar geslagen, en dat was een rommeltje hoor. Dat zou jij totaal ongeloofwaardig hebben gevonden.' De knullige gevechtsscènes reflecteren volgens De Boer de 'kinderziel' van Alex. 'Ik was er niet op uit om het publiek te shockeren. In die voorstelling gaat het erom hoe de orde reageert op het geweld. Ik wilde laten zien dat we niet in staat zijn met geweld om te gaan, in welke vorm dan ook. Heb je gelezen wat kardinaal Simonis heeft gezegd? Dat jongeren elkaar momenteel in elkaar slaan doordat abortus en euthanasie gemeengoed zijn geworden.'

De uitspraak van Simonis is de nieuwste poging een reden te vinden voor het 'zinloze' geweld dat ons regelmatig opschrikt. Anderen wijzen de massamedia aan als schuldigen. De Boer ziet het anders: volgens hem wil niemand onder ogen zien dat de hele maatschappij is doordrenkt van geweld. 'Kijk maar naar Ruigoord, naar de tanks die daar nu bezig zijn. Het is absoluut oorlog. En intussen wordt de natuur vermoord.'

De massamedia weerspiegelen dat geweld dat we om ons heen nauwelijks meer opmerken. We raken zo gewend aan grimmige beelden, dat toneel nóg grimmiger moet zijn om de mensen te raken. Waar het publiek volgens Lodewijk de Boer naar verlangt is een première waarop de acteurs elkaar daadwerkelijk vermoorden. Dan is het alleen geen theater meer.

Suver Nuver: Vlees en Bloed. Première vanavond op het Moving Mime Festival, Theater De Vorst, Tilburg. Tournee tot half december.

Het Nationale Toneel: Clockwork Orange. Tournee tot en met 1 november.

Friends van Truus Bronkhorst en Marien Jongewaard is nog in het buitenland te zien. Hun nieuwe dansvoorstelling The Fall gaat eind november in première.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden