Hansen verfde met felle kleuren het licht weg

Lelijkheid vond hij een zonde, 'de gezichten van de aarde' mochten niet vuil of vaal zijn. Dus kneep hij zijn ogen toe, gluurde hij door zijn oogharen, en zag hij Groningen zoals hij Groningen wilde zien....

Van onze verslaggever

Eric van den Berg

GRONINGEN

Een schildersezel vond Job Hansen maar onhandig. Hij verkoos een paneeltje op schoot, van triplex. Gemakkelijk mee te nemen als hij met zijn vriend en voorbeeld Jan Altink wandelingen en fietstochten maakte langs het Reitdiep. Hij liet het landschap op zich afkomen, en schilderde en plein air, direct ter plekke.

Hansen (1899-1960) deed geen moeite de werkelijkheid vast te leggen - al doen titels als Landweg Beynum en Spoorhuis no. 7 anders vermoeden. Het ging hem om beleving, om kleur, om licht. Hij wilde niet worden geschaard onder het 'Gronings expressionisme', de noemer die is bedacht voor de in 1918 opgerichte Groninger Kunstkring De Ploeg. Hansen is enige jaren lid geweest van het collectief (in de jaren twintig als architect, in de jaren dertig als schilder), maar niet echt van harte. Geen enkel -isme was op hem van toepassing (vond hij zelf), nou ja, één dan: optimisme. Al zie je dat niet af aan zijn zelfportret uit 1936.

'Hansen was volkomen vrij', zegt conservator Han Steenbruggen van het Groninger Museum, dat een retrospectief wijdt aan de kunstenaar. 'Zonder politieke achtergronden, niet vast aan een bepaalde richting. Cobra was na de Tweede Wereldoorlog modern, Hansen was dat al in de jaren twintig. Dat maakt hem een belangrijk schilder, hoewel lange tijd ondergewaardeerd.'

De Hansen-tentoonstelling is de vierde in een reeks over De Ploeg, de kunstenaarsvereniging die het Groningse artistieke leven wilde 'ontginnen' en daarmee zeker in de jaren twintig veel faam verwierf. Het Groninger Museum bracht eerder al, na de overzichtstentoonstelling in 1993, de werken bijeen van Hendrik Werkman (de vriend van Hansen die in 1945 is gefusilleerd) en van Hendrik de Vries. Hoewel Hansen ook architect is geweest - hij ontwierp woningen, een glas-in-lood-raam voor een corsettenmagazijn, en ook zijn eigen atelier - richt Door de wind getekend, door het licht gekleurd zich louter op de schilderijen.

'Door het licht gekleurd', de essentie van Hansens werkwijze: als hij in het gras aan een nieuw werk begon, schilderde hij eerst het triplex wit. Het licht. De dingen hebben geen kleur, alleen licht heeft kleur, had hij in de jaren twintig van Altink geleerd. En dat de gemoedstoestand van de schilder de kleur bepaalt.

Met felle tinten verfde Hansen het licht weg. Eerst gebruikte hij gewoon olieverf, later lengde hij deze aan met benzine. De bomenrijen, portretten en huizen werden op zijn 'benzinerellen' transparanter én abstracter. Zeker nadat hij ook nog eens kwast en tube had verruild voor nagels, vingers en wat scheermesjes.

'De onderwerpen doen er eigenlijk niet zo toe', zegt Steenbruggen. 'Het ging Hansen om het experimenteren. Steeds veranderen, steeds vernieuwen.'

Het lijkt Hansen te sieren, alsof hij schrok wanneer de aandacht voor zijn werk toenam, alsof hij direct dacht dat hij kennelijk iets anders moest gaan doen. In 1953 brak hij door toen het Stedelijk Museum in Amsterdam een tentoonstelling van hem inrichtte; kort daarna stapte hij over van landschappen op figuurstudies. In 1960, enkele maanden voordat hij ongeneeslijk ziek werd, kreeg hij een eervolle vermelding bij de prestigieuze Europese tentoonstelling Prix Marzotte; prompt ging hij weer verder met de landschappen uit zijn beginperiode.

Zo had hij er begin jaren dertig ook plotseling genoeg van met verf en paneel het land in te trekken; experimenteren kon hij net zo goed in het atelier. Bovendien werkte hij meer en meer met zijn handen, en dat was in het weiland soms een hoop geklieder (vooral als hij daarna nog moest terugfietsen).

Hansen verhuisde naar de Grachtstraat in Groningen, waar hij de bovenverdieping van zijn woning ombouwde tot atelier. Het pand in de Plantsoenbuurt bestaat nog steeds, met grote, laag ingezette ramen aan drie kanten.

Door die ramen en op het platte dak zag Hansen de wereld, iets minder weids dan voorheen: Gracht met ervoor een rode iep (1935), De verste bocht van de gracht (1949), Plantsoen over de hoek van mijn dak gezien (1949), Mijn schoorsteen 1955), Gracht met hoek van het platte dak van nr. 40 (1958).

Dat houdt natuurlijk een keer op, zelfs voor iemand die introvert is, graag thuis zit, zwijgend koppen koffie drinkt en urenlang pijp

rookt. Hansen ging 'uit de herinnering' schilderen: hij wandelde en fietste wat, veelal in het Stadspark, en bewaarde wat hij zag voor later. Het resultaat was expressief en ruig, van een kinderlijke onbevangenheid. Soms moest Hansen achteraf erkennen dat zijn weergave niet goed was: Kruis van kanalen is zo Foutieve herinnering van de kruising Reitdiep & het Van Starkenborghkanaal gaan heten.

Aanvankelijk losten man en koe op in de strepen van de wind of de weg - mens, dier en omgeving wilde hij graag als één zien. In Hansens laatste jaren gingen figuren juist domineren. Petites histoires waren het: vijf nonnen in het park, een vrouw op weg naar de begraafplaats, de eerste stapjes van zijn kleinkind Heleen.

De hoofdfiguren waren lichtbronnen, onbeschilderde plekken op het hardboard (het triplex was te duur geworden). Licht was en bleef uiteindelijk alles. Schilder het zwart van de duisternis op één cirkel rechtsboven na, en zie: het is geen schilderij van het donker geworden, maar van de maan - zoiets. Knijp in het Groninger land de ogen samen, gluur door de oogharen naar de koeien, en zie: die zwarte vlekken houden slechts het licht tegen.

Job Hansen - door de wind getekend, door het licht gekleurd. In het Groninger Museum, tot en met 23 november. De catalogus kost 65 gulden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden