Recensie De onderstroom

Hans Münstermann creëert in De onderstroom een bizar maar volstrekt geloofwaardig inferno (vier sterren)

In zijn roman De onderstroom brengt Hans Münstermann een wonderlijke ode aan de kunstenaar Bas Jan Ader en diens gefusilleerde vader. 

Beeld Tzenko

Een jongeman hangt aan een hoge boomtak, zijn lange lijf bungelt heen en weer. Hij verplaatst zich naar het uiteinde van de tak, trapt met zijn benen in de lucht, hangt weer stil, valt dan plots in de sloot onder hem. Die jongeman is conceptueel kunstenaar Bas Jan Ader (1942), het filmpje van zijn val heet Broken Fall (1970). De kunstenaar laat zich in andere films ook nog van een dak tuimelen en vliegt met een fiets de gracht in. Het kan niet anders dan dat Aders werk in verband staat met zijn vader, die óók viel, maar dan voor de voeten van de Duitse soldaat door wie hij werd gefusilleerd.

En daarmee vallen we in de roman De onderstroom, van oud-AKO-Literatuurprijswinnaar Hans Münstermann (1947). Hij neemt de executie van een verzetsheld als startschot voor zijn ode aan Bas Jan Ader en diens vader. Na de schoten belandt de vader – die in het boek niet Ader maar Koopman heet – in een ‘onzalig schemerig oord’, waar drommen mensen, uit alle tijden, zoeken naar hun geliefden. Waar ben je?, klinkt het overal. Het schimmenrijk dat Münstermann oproept is grimmig. Mensen sjouwen met koffers, zitten op overvolle boten. De associatie met deportaties en bootvluchtelingen is onvermijdelijk. Niemand weet waar hij heen moet.

Koopman loopt zijn beul tegen het lijf; de jonge Michael die hem – bevel is bevel – heeft neergeschoten. Vol berouw besluit Michael Koopman te helpen met het zoeken naar zijn zoontje Paul. Ze worden bijgestaan door een verongelukt stel uit 2018. ‘Wat is uw zoekterm?’, vraagt de vrouw. ‘U kunt gewoon zijn naam intoetsen. Dan weet u binnen een paar seconden alles.’ Ze legt hem het internet uit; een soort orakel met antwoord op alles. Maar wat, vraagt Koopman zich bezorgd af, weet het internet over een jongen die een slaapkamer binnenkomt? ‘Mammie, waar is pappie?’

In weinig woorden weet Münstermann een bizar maar volstrekt geloofwaardig inferno op te roepen. Koopman maakt een benevelde rondvaart over de grachten van Amsterdam. Uit flarden van gesprekken aan de kade en opgeviste kranten maakt hij op wat er sinds zijn dood is gebeurd: de eindrekening van de Tweede Wereldoorlog, Vietnam, Srebrenica, Aleppo. In vijf minuten verstrijken jaren, huizen zijn ‘fragmenten van tijd en vergeten levens’, stemmen klinken op uit de nevels: Ik kan je niet missen. Baggerschuiten zijn onafgebroken in bedrijf, ‘om het water te zuiveren van oud afval, zwartgeblakerde resten van beschavingen’. Alles ademt beklemming en verdriet maar ook luchtigere banaliteit: een man op zoek naar zijn mobiel, een vrouw die klaagt over muggenbeten – de doden zijn net mensen.

Ondertussen, in het rijk der levenden, is zoon Paul kunstenaar geworden. Hij heeft succes maar gelukkig is hij niet. Hij blijft ‘onder het dunne filmpje van de werkelijkheid’ zoeken naar een andere wereld, ‘naar de reisgenoot van wie hij zich gescheiden voelde’. Besluit hij daarom in een belachelijk klein bootje de oceaan over te steken? Op weg naar zijn vader?

In deze wonderlijke ode laat Münstermann zien dat zoeken interessanter is dan vinden. Wie niet gevonden wordt kan immers overal zijn. Op elke plek, in elke tijd. De verloren zoon zal er zijn ‘namens elke drenkeling’, ‘als een volkslied voor elk gedoemd volk’, ‘te midden van massa’s die weer een oorlog beginnen’.

In 1975 stak Bas Jan Ader op 33-jarige leeftijd van wal om de Atlantische Oceaan over te steken. Tien maanden later werd zijn bootje aan de kust van Ierland teruggevonden. Niemand heeft ooit nog iets van hem vernomen.

Hans Münstermann: De onderstroom
De Kring; 128 pagina’s; € 18,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.