Interview

Hans Boland, de man die Vladimir Poetin trotseerde

In het jaar dat Vladimir Poetin de wereld trotseerde, trotseerde Hans Boland Poetin. De slavist en vertaler weigerde de prestigieuze Medaille van Poesjkin. Moskou kotste hem daarna uit.

Beeld Erik Smits

'De lijnen zijn nog altijd kort in Rusland, net als in de tijd van de tsaar. Dus als Poetin zegt: die meneer Boland moet worden aangepakt, dan wórdt die meneer Boland aangepakt. Ik heb natuurlijk mijn middelvinger naar hem opgestoken. Reken maar dat hij dat heeft gevoeld.'

Het heeft gedaverd in het Kremlin, dat weet hij zeker, al kan Hans Boland (1951) niet bewijzen dat Poetin persoonlijk achter de haatcampagne zat die hem dit najaar ten deel viel. 'Je wéét dat soort dingen.'

'Fedofiel'

Op 4 november werd Boland - slavist, vertaler Russisch, schrijver - in Moskou ten paleize verwacht. Hij zou uit handen van het Russische staatshoofd de Medaille van Poesjkin in ontvangst mogen nemen. Enig onderzoek leerde hem dat deze culturele onderscheiding alleen de groten ten deel valt. Maar Boland weigerde. Geen haar op zijn hoofd die eraan dacht zich met zijn partner te vervoegen bij die 'genocidale platworm' in het Kremlin. Oprechte spijt heeft hij alleen voor de Russische cultureel attaché in Nederland, 'een zeer beschaafd man', die hem op de hoogte stelde van de jurykeuze. Kort na zijn weigering werd Boland in de Russische staatsmedia afgeschilderd als pedofiel - de 'wraak van Moskou'.

'Fedofiel', zegt hij zacht. 'In Indonesië spreken ze de P vaak uit als een F. Mijn jongen zegt: fedofiel.' Dat die jongen 32 jaar is en dus hartstikke volwassen, laten de Russische media buiten beschouwing, al staat het duidelijk in Bolands autobiografische en recente roman De zachte held. Hij weet wat ze denken: een oudere blanke heer met een mooie donkere jongen, de helft van zijn leeftijd. Welnu, ze denken maar. 'Mijn jongen heeft aids en zou er toch écht niet meer zijn geweest als ik niet in zijn leven was gekomen.'

Er is een prettig bijverschijnsel: door Poetin te schofferen heeft Boland in Oekraïne een heldenstatus verworven. 'Ze twitteren zich suf over mij. Ik ben via Skype zelfs op de Oekraïense tv geweest. Mijn boek over Rusland uit 2007, Mijn Russische ziel genaamd, wordt nu vertaald in het Oekraïens.'

CV

1951 Geboren in Jakarta

1958
Terugkeer naar Nederland

1983
Gepromoveerd op het werk van de Russische dichteres Anna Achmatova

1992-1997
Docent Nederlands aan de universiteit van Sint-Petersburg

2007 Publicatie Mijn Russische ziel

2010 Winnaar Rus Prix

2011 Eerste reis naar Indonesië

2014 Publicatie autobiografische roman De zachte held

2014 Winnaar Medaille van Poesjkin

2014 Winnaar Martinus Nijhoffprijs

'We kunnen verhuizen'

December in Nederland. Gekleed in een batikhemd heeft Hans Boland plaatsgenomen aan een bureautje in een kale kamer van het Vertalershuis, Amsterdam-Zuid. De bedbank is zorgvuldig opgemaakt - hier zal hij de komende dagen verblijven. Zijn Amsterdamse woning is verhuurd nu hij tijdelijk domicilie heeft gekozen in zijn geboorteland Indonesië. Drie uur geleden stapte hij uit het vliegtuig. Geen spoor van vermoeidheid nog. Hij wil de jetlag voor zijn.

De slavist heeft er vrede mee dat hij door het weigeren van de prijs wellicht nooit meer een visum krijgt voor Rusland waar hij zes jaar woonde in de jaren negentig. Alexandr Sergeëvitsj Poesjkin, wiens volledige werk hij aan het vertalen is, gaat gewoon mee naar Indonesië. Sinds kort heeft Boland met de jongen zijn intrek genomen in een knap bungalowtje te Yogyakarta. Met dank aan de jury van de Martinus Nijhoffprijs. Die kende hem dit najaar de onderscheiding toe voor zijn vertalingen van Dostojevski, Lermontov en Tolstoj - inclusief 35 duizend euro prijzengeld.

'Ik was totaal beduusd. Ik ben nog bezig met het vertalen van het zevende en laatste deel van Poesjkins verzamelde werk. Ik dacht: voor mijn 80ste krijg ik die prijs nog weleens, maar nu al?! Toen het telefoontje kwam, zat ik met de jongen in een eenvoudig kosthuis. Ik zei tegen hem: Teguh, we worden rijk, we kunnen verhuizen.'

'Springerig als een vlindertje'

Kort voor zijn eindexamen middelbare school in 1968 zoog Dostojevski hem met Misdaad en Straf de Russische literatuur in, een liefde voor het leven. Poesjkin kwam later. 'Het is een groot woord, maar ik kan zeggen dat ik me verwant voel met Poesjkin, een ontzettend on-Russische Rus. Poesjkin is een rasdemocraat, individualistisch ook. Het woord vrijheid komt vaker voor in zijn poëzie dan het woord liefde.' Karel van het Reve, kleurrijk slavist en broer van, noemde Poesjkin niet voor niets een verdwaalde Europeaan in Rusland. 'Ach, Van het Reve, een goede cabaretier net als zijn broer, maar hij was als wetenschapper vooral gebiologeerd door feiten die geen feiten waren.'

Zet Poesjkin eens naast een Dostojevski, een Toergenjev, een Tsjechov: 'Die vormen één grote zee van wodka, weemoed en grofheid, viezigheid, donkerte enzovoorts. Poesjkin is springerig als een vlindertje. Zijn taal is het mooiste Russisch dat ooit is geschreven. Daarom zijn Russen nog altijd door hem gefascineerd. Ze leren praten met die taal in een geest die zij eigenlijk zouden willen hebben. Russen zouden zo graag Europeaan willen zijn, maar ze zijn het tegendeel. Alles wat slecht is aan Europa, hebben ze overgenomen.'

Als docent Nederlands aan de universiteit van Sint-Petersburg zag hij in de jaren negentig, de jaren van Gorbatsjov en Jeltsin, hoe de glasnost een nieuw vrijheidsgevoel losmaakte. Overal verrezen bronzen standbeelden van Alexander Nevski, de grootvorst, en van tsaar Nicolaas. 'Ik zei dan: waarom wéér een beeld van Nicolaas? Waarom beginnen jullie niet met schone plees op het station of in je eigen huis? Ze vonden het een raar idee dat schone wc's veel prettiger zijn dan het zoveelste standbeeld van Nicolaas.'

Hij ziet een patroon in het gedrag van de Russen. Eerst de tsaren, toen het communisme 'en nu lopen ze wéér achter zo'n man aan die de Krim inpikt, ruzie gaat maken, in Tsjetjenië oorlog gaat voeren; altijd hetzelfde met Rusland. Al eeuwenlang voeren ze overal oorlog zodat ze de problematiek van binnenshuis daarop kunnen afwentelen. Dan kunnen ze de Tsjetsjenen overal de schuld van geven, of de Oekraïeners of de Finnen, of wie dan ook.' De belangrijkste bijdrage van de Russen aan de wereldgeschiedenis is kortom 'voornamelijk oorlog, bloed, geweld, honger, uitbuiting, allemaal hele nare dingen'. Het was Poesjkin, de anti-autoritaire, een gruwel.

Wat opvalt: Boland schakelt over naar de tegenwoordige tijd als Poesjkin ter sprake komt. 'Poesjkin is een ontzettend grappig kereltje.' De schrijfster Lisette Lewin noemde Boland ooit de vertegenwoordiger van Poesjkin op aarde. Een eretitel. Boeren, Joden, zigeuners, Tsjetsjenen en andere verworpenen: Poesjkin omarmde ze. Een scherper contrast met Poetin bestaat niet: 'Die zegt tegen de buitenlandse pers dat hij tegen de antihomowet is, maar intussen vindt hij het best. Tegen zijn eigen volk heeft hij het over zwartkonten als hij Kaukasiërs bedoelt. Hij zegt dat ze alle Tsjetsjenen door de plee moeten trekken. Dat soort grove taal. In die kringen is het ook heel normaal om iemand voor pedo uit te maken.'

Beeld Erik Smits

Juridische stappen

Het is tegen zijn natuur om hierover zijn schouders op te halen en fluitend zijn weg te vervolgen. 'Pedofilie is een misdaad. Je mag niet iemand zo maar van een misdaad beschuldigen.' De optie van juridische stappen wordt momenteel onderzocht. Hij weet voormalig mede-provo en Ruslandkenner Roel van Duijn aan zijn zijde.

Aan de andere kant kan het Westen de Russische logica niet volgen, meent Boland. Het getuigt van westerse onnozelheid te denken dat ook maar één Rus wakker ligt van de protesten rondom Manifesta, de Europese kunsttentoonstelling dit jaar in Sint-Petersburg. 'Marlene Dumas maakte voor Manifesta heel mooie portretten van Russische homo's, Noerejev, Tsjaikovski. Maar wie kan die kriebelige tekst eronder lezen? Denk je dat er één Rus is die weet waar die werken over gaan? Als ze al weten dat de geportretteerden homo's zijn, bestempelen ze dat zeker als een actie van die mietjes uit het Westen. Iedereen die hen niet bevalt, is een homo. Obama ook, Obama is een homo. Het is een scheldwoord.'

Het komt allemaal door onwetendheid, zegt hij. 'Russen zijn echt niet dommer of slechter dan wij, alleen weten ze helemaal niks, de meesten hebben alleen staatsmedia, geen BBC of CNN. Ze kúnnen het wel weten, maar daar moeten ze heel veel moeite voor doen en dat doen ze liever niet.' De Russische beer, schreef hij in Mijn Russische ziel, is geen gemoedelijke Winnie the Pooh. 'Russen zijn echte beren: grommerig maar warm, niet dom maar liever lui, en zoet als bijenhoning.'

Een vriend noemde hem eens een stuk wrakhout dat uiteindelijk zou aanspoelen op Java. Misschien dat het daarom 52 jaar zou duren voordat hij op zoek ging naar zijn privé-tempo doeloe. De reis naar het land van zijn jeugd mocht geen vluchtige vakantie worden. 'Ik wilde de tijd hebben om te blijven zolang ik wilde, zonder terug naar Nederland te hoeven voor allerlei verplichtingen. Het is inderdaad zo gelopen dat ik ben blijven plakken, voorlopig althans.'

Calvinistische opvoeding

Hans Boland komt ter wereld aan de djalan Djamboe nummer 53 te Jakarta en woont de eerste acht jaar van zijn leven op Java. Kind van een Nederlands Hervormde zendeling die niet in God maar des te meer in het socialisme geloofde. Vader was een goede vriend van Joop den Uyl en Jan Pronk, die generatie. 'Hij had islamologie gestudeerd en ging bij de zending om naar Indonesië te kunnen. Zieltjes winnen deed hij niet. Mijn moeder was ooit een vrome vrouw, maar ze overleed als ongelovige. Ze was daar trots op.'

Wat beklijft is een calvinistische opvoeding waarin leugens en huichelarij uit den boze zijn, en principes heilig. Onversaagd ook - geen spat aan veranderd in 63 jaar. Eerder deze maand nog, in Jakarta: de bus waarin hij zat werd overvallen door een stel lefgozers. 'Grote schreeuwbekken, allemaal getatoeëerd. Wij moeten geld, riepen ze, wij hebben honger. Ze zagen er absoluut niet uit of ze honger hadden, integendeel. De passagiers in zo'n bus zijn arm, maar gaven geld. Niks geven, zei ik tegen Teguh. Ik weet dat ze laf zijn, want ze durven alleen maar als ze met z'n vieren zijn.'

In 1959 keert het gezin Boland terug naar Nederland, Hans is 8. Hij weet niet beter of ze zouden na een halfjaar teruggaan naar huis, naar de pisangbomen, de kikker- en de krekelkoren en de razende regen op het afdak van de werandah. Het gezin krijgt onderdak in het Zendingshuis te Oegstgeest, waar vader na enige tijd wordt ontslagen vanwege zijn kritiek op de zieltjeswinnerij. Een terugweg is er niet, al blijft het onstilbare verlangen om op blote kakkies door de bergen te lopen. Komkommer blijft altijd ketimoen. 'Indonesië was gewoon. Holland was raar. Raar was soms ook best leuk, maar gewoon was fijner', schrijft hij in De zachte held.

Na de middelbare school mag hij een tijdje de hippie uithangen voor hij begint aan een universitaire studie. Het is 1968, niet verwonderlijk dat hij bij de provo's en de PSP terechtkomt, vrije jaren waaraan hij een zoon overhoudt die hij grotendeels in zijn eentje opvoedt. Hij woont in Spanje en Griekenland. In de jaren negentig, slavist inmiddels, strijkt hij zes jaar neer in het Rusland van Gorbatsjov en Jeltsin.

Pas in 2011 vertrekt Boland voor een lange reis naar zijn geboorteland met een haast rituele toewijding: per schip, zoals hij het land ook heeft verlaten. Een van zijn broers is al eerder vertrokken om er een eigen sekte te beginnen. 'Een lieve jongen, maar volslagen dol.' Dat hij, de tijger, in Indonesië zijn kantjil, zijn aaibare dwerghertje, zou ontmoeten komt als een verrassing. De kantjil en de tijger zijn onlosmakelijk verbonden in een oude Indische fabel, ondanks hun verschillen. Teguh is de huisknecht van een kennis van een kennis - domweg een speling van het lot.

Verkering

'Teguh is een soort zoon. Ik hou ontzettend van zorgen voor iemand, voor een levend wezen, al is het maar een poes. Dat zorgen is bij deze jongen heel sterk. Hij vindt het verrukkelijk dat er iemand is die om hem geeft en die vraagt hoe met hem gaat.' Na een van zijn reizen langs de eilanden en een schijnbare breuk in hun relatie, redt de tijger zijn doodzieke kantjil uit een haveloos kosthuis voor Chinezen.

Een partner, nee, van een partner spreekt Boland niet. 'We hebben niks met elkaar gemeen. Hij kan eigenlijk nauwelijks lezen en schrijven. We komen uit totaal verschillende milieus. Hij is een kind, een broer. Maar ook seksueel is het hartstikke mooi voor beide partijen. Ik weet ook niet precies hoe ik het moet noemen. 'Mijn jongen' zeg ik daarom maar, zoals meisjes het vroeger hadden over hun 'jongen' als ze verkering hadden. Verkering ja, dat is een mooi woord, ik heb verkering met Teguh.'

Door het eeuwig probleemontwijkend gedrag van Indonesiërs stelt niemand in het islamitische land moeilijke vragen over hun relatie. 'Als ze Teguh ernaar vragen zegt hij: ik ben zijn zoon. Het is daar heel gewoon dat een oudere man een aangenomen zoon heeft.'

Wanneer in maart de Martinus Nijhoffprijs wordt uitgereikt komt Teguh voor het eerst naar Nederland. Voor even - ze hebben het goed samen in hun huisje te Yokya. Toch is Hans Boland niet voorgoed teruggekeerd in de Indonesische moederschoot. 'Het ontwikkelingsniveau is schrikbarend bedroevend. Je wilt af en toe een intellectueel gesprek, een concert, een film, een museum - daarvoor zal ik steeds terugkeren naar Nederland.'

Hans Boland en Teguh. Beeld Privéarchief

2014 in 18 interviews

Dit is deel 13 in een interviewserie die op 20 december is afgetrapt met een interviewspecial van Volkskrant Magazine.

1. Daley & Danny Blind 2. Johan Witteveen 3. Katja Herbers 4. Henk Krol 5. Eelko van Kooten 6. Dafne Schippers 7. Theo Hiddema 8. Jett Rebel 9. Els Visser 10. Jacob Derwig 11. René Gude 12. Jozias van Aartsen 13. Hans Boland 14. Fred Teeven 15. Jean-claude Juncker 16. Matthias Frehner 17. Arjan Vliegenthart 18. Klaas Knot

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden