Boekrecensie Coetzee, een filosofisch leesavontuur

Hans Achterhuis laat zien hoe Coetzee zijn eigen wreedheid beschrijft – als voldongen feit ★★★★☆

Met lef en niet zonder zelfkritiek leest en herleest filosoof Hans Achterhuis het werk van de Zuid-Afrikaanse schrijver J.M. Coetzee. Hij waakt ervoor diens romans terug te brengen tot filosofische stellingen. Voorbeeldig.

Hans Achterhuis: Coetzee, een filosofisch leesavontuur.

De roman In Ongenade (1999) van de Zuid-Afrikaanse schrijver J.M. Coetzee is waarschijnlijk zijn meest bejubelde boek. Het begint zo: 

‘Voor een man van zijn leeftijd, tweeënvijftig, gescheiden, heeft hij het probleem van de seks naar zijn idee heel aardig opgelost.’ Dan volgt het verhaal van de hoofdpersoon, David Lurie, hoogleraar te Kaapstad, die ‘het probleem van de seks’ oplost met hulp van verschillende van zijn studentes, altijd veel jonger dan hijzelf, en direct van hem afhankelijk voor hun academische beoordeling.

Die eerste zin, geschreven toen er officieel nog geen #MeToo-tijdperk bestond, is geweldig, omdat alle ambivalenties die een mens kunnen teisteren terloops aan de orde worden gesteld. De seks ‘naar zijn idee heel aardig’ oplossen: dat vermag een romanpersonage, want je kijkt als lezer via zijn strikt persoonlijke en trouwens ook papieren ogen naar de wereld.

Heeft een filosoof, die het van de algemene idee moet hebben, daar iets aan toe te voegen? Ja. Hans Achterhuis, filosoof en in 2011 de eerste Denker des Vaderlands, bewijst het in Coetzee, een filosofisch leesavontuur.

Het treft dat de romanschrijver Coetzee zeer vertrouwd is met de filosofische discussies van de laatste eeuw, en daar in zijn boeken ook aan refereert. Maar wat nog meer treft: Achterhuis is een fervent liefhebber van Coetzees oeuvre, en waakt ervoor een roman te herleiden tot filosofische stellingen, juist omdat in een roman de ambivalenties gedijen, die in de filosofie gesnoeid moeten worden. Bovendien is Achterhuis een lezer, die na lezing en herlezing van Coetzee er een eer in stelt ook zijn vroegere blinde vlekken en lapsussen te bespreken. De persoonlijke inzet van de romancier staat hier bijna gelijk aan die van de filosofische onderzoeker. Dat is voorbeeldig.

Beeld Silvia Celiberti

Achterhuis leest Coetzee met op de achtergrond filosofen als Walter Benjamin, Michel Foucault, Jacques Derrida en vooral toch Hannah Arendt – denkers die ook behoren tot Coetzees intellectuele domein.

En Achterhuis durft: in het hoofdstuk ‘de omgang met het koloniale verleden’ steekt hij zijn neus diep in de Zuid-Afrikaanse werkelijkheid, met haar apartheidsverleden en haar postkoloniale heden, dat nog steeds alle sporen in zich draagt van overheersing en onverdraagzaamheid. Als Nederlandse ‘witte’ buitenstaander neemt Achterhuis hier stelling; ook tegen zichzelf als het moet, want de filosoof kent een royaal anti-apartheidsverleden. Bij herlezing van Coetzees debuutroman Schemerlanden verbaast Achterhuis zich, met de terugwerkende kracht van de schaamte, over het gemak waarmee hij zich als lezer identificeerde met de koloniale avonturiers. Kennelijk liet Achterhuis aanvankelijk de wreedheid jegens de oorspronkelijke bevolking ternauwernood tot zich doordringen.

‘Het verleden blijft in ons heden doorwerken’,  laat Achterhuis (1942) zien, en dat geldt ook voor de protestants opgevoede, Nederlandse jongeman die zich in zijn vroege jeugd vereenzelvigt met de Afrikaner stam- en geloofsgenoten. ‘We kunnen er ons als witte westerse mensen niet aan onttrekken.’ Dat was de enige keer dat mijn wenkbrauw verontwaardigd omhoog schoot. Hoezo ‘witte, westerse’ mens? Speak for yourself. Dit boek is toch ook geschreven voor ‘zwarte’ en ‘gekleurde’ westerse mensen? Alleen al een liberaal of katholiek opgevoede Nederlandse leeftijdgenoot van Achterhuis zou een minder vanzelfsprekende band hebben gevoeld met de Afrikaners.

Het zij opgemerkt. Maar vervolgens maakt Achterhuis zijn lef en zelfkritisch vermogen waar.

Hij vergelijkt de bekende Zuid-Afrikaanse schrijvers Antjie Krog en Nadine Gordimer met Coetzee. De eerste twee laten in hun werken geen tweeslachtigheid bestaan als het gaat om te kiezen tussen ‘zwart’ en ‘wit’ Zuid-Afrika. Vooral Krog spreekt meermalen haar wens uit deel te zijn van de ‘zwarte meerderheid’: dat alles, stelt Achterhuis, terwijl ze zich toch bedient van haar hyper individuele (en trouwens hypnotiserende) dichtersstem. Krog gelooft heilig in ‘Ubuntu’, de Afrikaanse filosofie van ‘interverbondenheid’, waarin het gemeenschapsbelang het altijd wint van de individuele behoefte. Afrika kan het Westen iets leren over ‘unanimiteit en consensus’ meent zij, ook als dat betekent dat je kritiek op corrupte zwarte leiders en politici moet inslikken. Maar juist in haar poëzie laat Krog haar individuele, autonome geluid horen, en dat valt niet te herleiden tot een collectief genomen besluit.

Hoe (zelf)kritisch kan en mag de Zuid-Afrikaanse burger nog zijn, blank, gekleurd of zwart, wanneer de groepsidentiteit altijd voorrang moet krijgen boven de ‘westerse notie’ van het eigen geweten?

Coetzee toont zich hier de meester van de meerduidigheid. Zijn politieke stellingnamen waren en zijn overduidelijk, maar als romanschrijver stelt hij: ‘Echt je banden met het verleden verbreken is logischerwijs onmogelijk, omdat het zou betekenen dat je je afkomst en je voorouders zou verloochenen (…), dat je als nieuw geboren was vanuit het niets.’

Inderdaad: het idee van ‘De Nieuwe Mens’ is te vaak van stal gehaald, om nog nieuw en onbeschadigd te zijn.

Achterhuis laat zien hoe Coetzee als auteur van het autobiografische Jongensjaren zijn eigen wreedheid beschrijft, zonder zich ervoor te verontschuldigen. Wreedheid als voldongen feit.

Achterhuis houdt zijn adem in, en leert er toch ook van: dit vermag een romancier.

De buiging die Achterhuis zo maakt voor Coetzee, valt voor een zeer groot deel hemzelf ook toe.

Hans Achterhuis: Coetzee, een filosofisch leesavontuur

Lemniscaat; 298 pagina’s; € 24, 95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden