Hannelore Grünberg-Klein (87), moeder Arnon Grunberg, overleden

Hannelore Grünberg-Klein, de moeder van Arnon Grunberg, die een belangrijke rol speelde in het werk en leven van de schrijver, is gisteravond op 87-jarige leeftijd overleden. Dat schrijft Grunberg op zijn website. Ter voorbereiding op zijn twaalfde roman, over een moeder en een zoon, trok Grunberg begin vorig jaar weer bij zijn moeder in. Grunberg: 'Nu moet ik mijn eigen moeder worden - een interessante taak.'

PAX Mama van Arnon Grunberg, over de relatie tussen moeder en zonen Beeld Leo van Velzen

'Vanavond, terwijl ik in een fusion-restaurant zat te eten, iets tussen Japans en Chinees, belde mijn zus. We moesten naar het ziekenhuis, zei ze. Toen we daar aankwamen, was mijn moeder al dood.

'Nu moet ik mijn eigen moeder worden - een interessante taak.'

Dit publiceerde Arnon Grunberg vandaag op zijn website. Zondag schreef hij dat zijn moeder was opgenomen in het ziekenhuis, waarschijnlijk met een longontsteking.

Auschwitz

Hannelore Grünberg-Klein overleefde tijdens de Tweede Wereldoorlog het concentratiekamp Auschwitz. 'Mijn moeder lijkt op alle moeders, alleen is ze fanatieker', schreef Grunberg al in Blauwe maandagen. In zijn debuutroman schrijft hij over de oorlogservaringen van zijn ouders.

Zijn moeder komt bij toeval terecht in Nederland, nadat ze is gevlucht uit Berlijn. In de zomer van 1939 vertrekt ze met zo'n duizend Duits-joodse vluchtelingen op de St. Louis richting Cuba en de Verenigde Staten. Maar de boot wordt door Cuba en de Amerikanen teruggestuurd naar het Europese vasteland. De passagiers worden daarna verdeeld onder Engeland, België, Frankrijk en Nederland. Na weken op zee komt Grünberg-Klein uiteindelijk met zeventig andere vluchtelingen terecht in het Lloyd Hotel in Rotterdam. Via Westerbork komt ze na het uitbreken van de oorlog in Auschwitz terecht.

De bijzondere relatie tussen moeder en zoon is regelmatig het onderwerp in de Voetnoot die Grunberg dagelijks op de voorpagina van de Volkskrant schrijft. Sinds deze maand staat ook Grunbergs toneelstuk Pax Mama op de planken. Hij schreef zijn stuk voor de van oorsprong Egyptische acteur Sabri Saad El Hamus, waarin hij de adoratie voor zijn moeder herkende.

Dit jaar komt er een documentaire uit over moeder en zoon Grunberg; van de moeder zelf verschijnen de memoires.

Arnon Grunberg Beeld anp

Vijf Voetnoten over zijn moeder

Voetnoot, 17-02-2014
Sinds kort woon ik weer bij mijn moeder als ik in Amsterdam ben. Ik noem het een 'project', zoals Irak en Guantánamo projecten waren, maar misschien is dat onjuist, misschien is het een eindspel.

Vrijdagavond had ik afgesproken met een jonge vrouw. Ik zei tegen mijn moeder: 'Ik kom laat thuis.'

Maar zoals dat gaat; ik kwam helemaal niet thuis.

De volgende morgen zag dat ik dat mijn moeder tussen 2 en 4 uur 's nachts zeven keer had gebeld.

Ik haastte me naar haar toe.

'Je hebt toch niet met een of ander vies meisje in bed gelegen?', vroeg mijn moeder.

'Nee, nee', zei ik.

'Wat heb je dan gedaan? Door de stad gedwaald?'

'Vergeef me', antwoordde ik.

Ooit was niet volwassen worden een hobby, ik heb er mijn werk van gemaakt. Over alles wat ik doe hangt die mislukking, maar uit die mislukking komt ook alles voort.

Voetnoot, 28-09-2013
De acteur Pierre Bokma, die onlangs voor de tweede keer de Louis d'Or won, ken ik al sinds mijn vijftiende. Deze week dronk ik wijn en bier met hem in München.

Bokma zei: 'Jij bent verloren. Als jouw mammie er straks niet meer is, ben je nog verlorener.' Ach, ik zou niet meer kunnen zonder het verloren-zijn. Daarnaast vermoed ik dat mijn moeder er nog decennia zal zijn.

'Jij bent ook verloren', zei ik.

'Veel verlorener dan jij', zei Bokma.

We gingen naar het station om de moeder van een van Bokma's kinderen op te halen - ongeveer vijftien jaar geleden maakte Bokma min of meer tegelijkertijd drie kinderen bij drie verschillende vrouwen. Een experiment dat navolging verdient. Het leven ís immers een experiment, ook al kun je het waarschijnlijk niet herhalen.

'Zet nou niet meteen je journalistieke spade in haar', zei Bokma voor zijn vriendin de trein uitstapte.

Voetnoot, 14-09-2013
Onlangs was het joods Nieuwjaar. Op die dagen, het zijn er twee, wordt in de synagoge op de sjofar geblazen, dat is een ramshoorn.

Mijn moeder gaat niet meer naar de synagoge maar ze wilde graag die ramshoorn horen.

Als ik me niet vergis, roept het blazen op de ramshoorn gelovigen op om snel berouw te hebben over je zonden opdat God je zal opschrijven in het boek van het goede leven. Dat God mensen opschrijft in boeken vond ik als kind een fascinerend concept.

Er zou een rabbijn bij mijn moeder thuis komen om op de ramshoorn te blazen. Hij kwam niet opdagen.

Mijn moeder was ontstemd, ze zei: 'Nederlandse Joden zijn vreselijk en ongecultiveerd. Dat wisten we al voor de oorlog in Duitsland, mijn ouders hebben dat aan den lijve ervaren. Je mag dat gerust opschrijven.'

Een paar dagen later dook de rabbijn op, zij het zonder ramshoorn.

Voetnoot, 28-06-2013
Op mijn geboortekaartje stond: 'Arnon Yasha Yves Grünberg maakt zijn entree op deze wereld bekend en geeft u kleine kusjes.' Het stond er in het Frans, mijn vader was soms een beetje snobistisch.

De namen van mijn ouders ontbraken, evenals die van mijn zus. Het leek alsof ik geheel uit eigen beweging had besloten om te bestaan. Jaren later zei mijn vader, ik was een jaar of acht: 'Jij bent niet zozeer mijn zoon, je bent je eigen mens. Niemand is van iemand anders.'

Stiekem wilde ik wel van iemand anders zijn, maar ik begreep dat dat een slecht idee was. Rond dezelfde tijd ontwikkelde ik een interesse voor de keuken. Altijd als ik mijn moeder wilde helpen met de afwas zei ze: 'Jij moet in je kamer gaan nadenken.'

Met een aan zekerheid grenzend vermoeden weet ik dat ik nooit aan de verwachtingen van mijn ouders heb voldaan.

Voetnoot, 18-05-2013
De afgelopen dagen lag mijn moeder in het ziekenhuis, wat me een inkijkje bood in enkele triviale vooroordelen en misverstanden. Tegenover mijn moeder lag een dame, over wie ze zei: 'Een volksvrouw, maar heel aardig.' Verder was er een Marokkaanse dame, over wie de 'volksvrouw' zei: 'Ze roept de hele nacht, Allah, Allah, Allah. Wij roepen toch ook niet Jezus, Jezus, Jezus.'

Naar verluidt moest een meneer vertrekken omdat de Marokkaanse geen mannen op de zaal wilde. Toen ze wegging, keerden de heren terug.

Rechts van mijn moeder lag nu een meneer. 'Mannen die alleen herenbezoek ontvangen', fluisterde ze, 'dat vind ik verdacht. Hij is waarschijnlijk van de verkeerde kant. Niet dat ik daar iets op tegen heb.'

Over een verpleegkundige beweerde ze: 'Hij zegt 'lieverd' tegen me. Eerst dacht ik dat hij me in de maling nam, toen zag ik aan zijn ogen dat hij het meende.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.