Interview

Hannah Hoekstra: ‘Brunhilde Pomsel was Joods in de ochtend, nazi in de middag’

Hannah Hoekstra speelt in Carré de monoloog ‘Een Duits leven’ van Christopher Hampton in het kader van Theater Na de Dam.  Beeld Pauline Niks
Hannah Hoekstra speelt in Carré de monoloog ‘Een Duits leven’ van Christopher Hampton in het kader van Theater Na de Dam.Beeld Pauline Niks

Ze werkte als secretaresse bij een Joodse verzekeraar en nam er een baantje bij als typiste voor een nazi. Hannah Hoekstra speelt Brunhilde Pomsel tijdens Theater Na de Dam.

‘Thuis werd nooit over politiek gesproken.’ Actrice Hannah Hoekstra spreekt de zin drie keer nét anders uit. Met haar regisseur Nina Spijkers werkt ze aan de solo Een Duits leven, over Brunhilde Pomsel, voormalig secretaresse van Joseph Goebbels (tussen 1942 en ’45), die als 102-jarige terugkijkt op die tijd. Die tekst, van Christopher Hampton (ook co-scenarist van de film The Father, waarvoor acteur Anthony Hopkins dit jaar een Oscar kreeg), is precaire balanceerkunst tussen zelfbedrog, naïviteit, berusting en zelfrechtvaardiging, en daarom luistert elke klemtoon nauw.

Hoekstra speelt Een Duits leven in het kader van Theater Na de Dam. De livestream is dinsdagavond vanaf 9 uur te zien vanuit het Amsterdamse Carré. Pomsel werkt parttime als secretaresse bij een Joodse verzekeringsmaatschappij als ze er een baantje bij krijgt als typiste voor nazi-ideoloog Wulf Bley (‘een godsgeschenk’). Vanaf dat moment heeft ze twee banen, vertelt ze: ‘Joods in de ochtend, nazi in de middag.’

En daarna volgt dan die zin. Legt Hoekstra de klemtoon verkeerd, dan klinkt het manipulatief, als een goed doordachte apologie. Terwijl acteur en regisseur juist willen dat de toeschouwer, en niet Pomsel zelf, eventueel de relatie legt tussen een armoedige jeugd en een prettige betrekking bij goedgemanierde massamoordenaars. Uiteindelijk zegt Hoekstra de zin zo terloops mogelijk – de gedachte overvalt haar. Dat werkt goed.

Brunhilde Pomsel (1911-2017) was een van de laatste levende medeplichtigen aan het naziregime. Ze heeft nooit wroeging getoond, en hield haar hele leven vol dat ze destijds niets wist van de Holocaust. In 2016, werd ze op 105-jarige leeftijd uitgebreid geïnterviewd voor de documentaire Ein deutsches Leben – een even frustrerend als fascinerend portret. ‘Hoe kun je je schuldig voelen over iets waar je niets van afweet?’, vraagt Pomsel zich af in de film.

Haar levensverhaal kenmerkt zich door tegenstellingen die met de kennis van nu niet zijn te rijmen. Hoe kan zij even warm spreken over haar Joodse baas als over haar werk bij Goebbels? Hoe kan ze koffiedrinken met een Joodse vriendin nadat ze zich bij de NSDAP heeft aangesloten? (De vriendin wacht haar op buiten het partijkantoor.) Maar geïnspireerd door de documentaire laat Hampton overtuigend zien hoe rommelig een mensenleven vaak verloopt.

‘Dit stuk stelt de vraag: hoe word je een dader?’, zegt Hannah Hoekstra na een intensieve repetitie op klinkerniveau. ‘En dat is in dit geval angstaanjagend arbitrair.’ Ja, Pomsel is naïef, en gezagsgetrouw, ze wil graag een leuke baan en een beetje geld. ‘Maar dat geldt voor zoveel mensen. Achteraf is pas te zeggen: dáár ging het mis, dat was het kantelpunt. Maar als je er middenin zit kun je dat veel minder goed zien.’

Het beeld dat we nu hebben van de Tweede Wereldoorlog is vaak verraderlijk helder, zegt Hoekstra. ‘Er is dat inktzwarte kwaad, waarvan we weten: daar moeten we nooit meer heen. Dat lijkt simpel.’ Maar veel daaromheen, zegt ze, is troebel en grijs. ‘Deze tekst bevindt zich volledig in dat grijze gebied.’

Hannah Hoekstra  Beeld Pauline Niks
Hannah HoekstraBeeld Pauline Niks

Spannend is hoe in het stuk de oude en de jonge Pomsel elkaar afwisselen. Hoekstra: ‘Al vertellend verliest ze zich in haar herinneringen – mooie herinneringen – van een jonge vrouw in de grote stad op de drempel van volwassenheid: haar eerste baan, een eerste verliefdheid. Die dingen houden haar bezig.’

Als Hoekstra de jonge Pomsel speelt, is ze oprecht onwetend: ze wéét nog niet waar ze in is beland, ze kan de gevolgen niet overzien. Maar natuurlijk vraag je je als toeschouwer steeds af: had ze het kunnen, moeten weten?

Als de 102-jarige spreekt, voel je hoe die vraag zich onvermijdelijk aan haar opdringt. Maar ze spreekt hem niet uit. Hoekstra: ‘Zoals ik haar speel wordt ze soms overvallen door een pijnlijk inzicht, maar drukt ze dat weg.’ Ze was apolitiek en dom, herhaalt Pomsel meermaals. Het is ongemakkelijk om te horen hoe ze zichzelf, bewust of onbewust, steeds probeert vrij te pleiten.

Maar Hoekstra is milder. ‘Natuurlijk doet ze dat! Stel je voor dat ze echt laat doordringen aan wat voor monsterlijke misdaad ze medeplichtig was. Met die kennis kun je niet verder leven; dat is te groot, te verschrikkelijk. Dus zij houdt het deksel stevig op de put.’ Dat is een herkenbaar menselijk mechanisme, zegt ze. ‘Je parkeert de ellende of verdringt die.’

Uiteindelijk gaat hun voorstelling over de overeenkomsten tussen Pomsel toen en toeschouwers nu. ‘Ik volg het weggetje dat haar levensloop was. Waarom ze rechtsaf gaat en niet links weet ik niet. Maar dat geldt voor mijn eigen leven ook: vaak lopen dingen gewoon zo. Het leven is een aaneenschakeling van toevalligheden.’

Natuurlijk, het maakt uit of dat weggetje leidt tot een carrière als acteur, of secretaresse van een nazi-kopstuk. Maar het mechanisme is vergelijkbaar, vindt Hoekstra. ‘Ik hoop dat dit stuk laat zien hoe die kleine stapjes samen tot een desastreuze uitkomst kunnen leiden. Je moet je dus steeds afvragen: waarom doe ik dit, wat kunnen de gevolgen zijn?’ En dat is, benadrukt ze, ook een oproep om jezelf zo goed mogelijk te informeren.

Brunhilde Pomsel baseert haar politieke keuze op de mooie kleuren van de partijvlag. Haar nazi-collega’s waardeert ze om hun pakken, die ‘heel goed van snit’ zijn. Hoekstra: ‘Ook hier zijn nu genoeg kiezers die zich laten verleiden door een knap hoofd, een duur pak of een bijzonder kapsel. De omstandigheden en overtuigingen zijn misschien anders, maar dat mechanisme is vergelijkbaar. Het is goed om je daarvan bewust te zijn.’

Een Duits leven wordt op 4/5 om 9 uur ’s avonds gestreamd vanuit Carré, Amsterdam. Info en kaarten via carre.nl.

Theatraal herdenken met Theater Na de Dam

Op dinsdag 4 mei vindt de 12e editie plaats van Theater Na de Dam, waarbij na de Nationale Dodenherdenking in Amsterdam met theater verder wordt gereflecteerd op aan WO II gelieerde thema’s. Voor de tweede keer is het grotendeels online, al worden er landelijk nog ruim 90 activiteiten georganiseerd, waaronder een aantal live. Net als vorig jaar brengt de organisatie ook de Nacht Na de Dam, ism ITA en de NOS, waarin artiesten als Wende Snijders, Froukje en Gabriel Rios de overgang maken van herdenken naar het vieren van de vrijheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden