Handen van schimmen trekken sporen op de beslagen ramen

Beelvormers onderzoekt hoe een foto ons wereldbeeld bepaalt

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: Spitsuur in de metro van Tokio.

Het project van Wolf is opgedragen aan de forenzen van Tokio. Foto Michael Wolf

Op het Shimo-Kitazawa station in het eindeloze metronetwerk van de Japanse hoofdstad Tokio komt op het spitsuur elke 80 seconden een trein langs. Een station als alle anderen, onderdeel van een metropool waar 35 miljoen mensen wonen en werken, op een paar aspecten na. De treinen komen binnen op een enkel spoor, tussen twee perrons. Aan de ene kant van het treinstel wringen mensen zich naar binnen en buiten; aan de andere kant wachten de forenzen, in alle stadia van ontreddering, platgedrukt tegen de ramen, tot hun bestemming is bereikt.

Met enige regelmaat stond hier de afgelopen jaren de Duitse fotograaf Michael Wolf, op het verlaten platform, bijna tegen de trein aan. Hij had 30 seconden om foto's te nemen van de verloren zielen achter het glas, die allemaal, en elke dag opnieuw, op weg leken naar hun einde.

In 2010 won Wolf met een van de foto's uit de serie Tokyo Compression een prijs in de categorie Dagelijks leven bij de World Press Photo. Achter een beslagen ruit zien we een vrouw met gesloten ogen die haar zorgvuldig gemanicuurde hand tegen het glas houdt. We kunnen er ongeveer al het ongeluk van een moderne samenleving op projecteren, maar wat we zien is waarschijnlijk: vermoeidheid en de behoefte om zich af te sluiten van haar medereizigers.

In 2010 verscheen het eerste Tokyo Compression-boek en sindsdien duiken de foto's met regelmaat online op als er weer eens een website deze moderne forenzenhel ontdekt, in de categorie 'het kan altijd erger'. Met een grote overzichtstentoonstelling op het fotofestival in het Zuid-Franse Arles (Life in cities, tot en met 27 augustus, en vanaf januari 2018 in het Fotomuseum Den Haag) en met een laatste publicatie sluit Wolf na zeven jaar zijn Tokyo Compression-project af.

Het ongeluk van de moderne samenleving valt op haar te projecteren, maar waarschijnlijk is het vermoeidheid en de behoefte om zich af te sluiten van haar medereizigers. Foto Michael Wolf

'Ik had het gevoel dat ik in Dantes Inferno was beland', zei Wolf ooit over het moment dat hij de beklemde reizigers in de metro voor het eerst zag. Dat was al in 1995 toen hij als fotocorrespondent van het Duitse blad Stern een reportage over de metro in Tokio maakte na de aanslag met het gifgas sarin. Hij nam de eerste foto's van beklemde reizigers en hield het in zijn achterhoofd als een toekomstig project.

Ondertussen groeide hij uit tot een van de succesvolste fotografen van het leven in de 21ste-eeuwse metropool, met grote projecten als The real Toy Story (over de Chinese speelgoedindustrie), Architecture of Density (over zijn woonplaats Hongkong), Transparent City (over Chicago) en Paris Street View (foto's geplukt van Google Street view).

Pas in 2010 pikte hij de draad op; gedurende vier jaar ging hij steeds een maand lang dagelijks naar het Shimo-Kitazawa-station en fotografeerde van 7.45 uur tot 8.50 uur de ochtendspits. Want dat moeten we ons realiseren: voor deze uitgeputte horde moet de werkdag nog beginnen.

Veel forenzen hebben de ogen gesloten, zoeken alle steun die ze kunnen vinden, desnoods met hun voorhoofd of hun vingertoppen en zijn soms slechts als schimmen zichbaar vanachter de beslagen ramen. Soms zien we slechts handen die sporen in de condens trekken. Tegen de BBC zei Wolf dat deze geheimzinnige calligrafie hem deed denken aan boodschappen van gijzelaars: 'Alsof ze willen laten weten dat ze beklemd zitten in de trein.'

Veel Japanners zien het, niet verrassend, anders. Wolf herinnert zich hoe hij zijn eerste foto's aan zijn Japanse uitgever liet zien. Zijn reactie: 'Nou en?' Niet onbegrijpelijk voor een man die al veertig jaar met de metro naar zijn werk kwam.

Het project van Wolf is opgedragen aan de forenzen van Tokio. 'May the power be with you', schrijft hij in zijn slotwoord.

De ogen gesloten, zoeken forenzen alle steun die ze kunnen vinden. Foto Michael Wolf