Haitink bewijst Bruckner eer

Bernard Haitink, de dirigent die Nederland leerde luisteren naar Bruckner, liet zaterdag horen dat hij nog vertrouwder is geworden met de componist.

Bernard Haitink (rechts) neemt met het Radio Filharmonisch Orkest zaterdag het applaus in ontvangst. Beeld Julius Schrank
Bernard Haitink (rechts) neemt met het Radio Filharmonisch Orkest zaterdag het applaus in ontvangst.Beeld Julius Schrank

'Het is nu ideaal, je voelt bijna niet meer wie de leiding neemt - het perfecte samenspel tussen dirigent en orkest', meldt Bernard Haitink al na twee dagen repeteren met het Radio Filharmonisch Orkest. Meer tijd heeft de bijna 87-jarige dirigent niet nodig om die kwetsbare balans te bereiken. Orkestmusici melden op Facebook hoe de dirigent wordt geraakt als hij de partituur openslaat en daarin een briefje met aantekening ontdekt. Hij maakte ze in 1960. Toen al speelde hij met ditzelfde orkest het programma dat nu opnieuw op de lessenaars staat, het Te Deum en de Negende symfonie van Anton Bruckner. Met een klein lachje: 'Toen vond men mij te jong voor deze werken - nu wellicht te oud?'

Zaterdagmiddag zijn in het Concertgebouw extra stoelen geplaatst. Op het frontbalkon zit, tussen andere eregasten, mevrouw Patricia Haitink. Haar gezicht staat gespannen als haar man met kaarsrechte rug zijn armen heft. Het Te Deum, Bruckners lofzang op God, spoelt in grote golven over je heen. Orgel, koor en orkest pakken uit, alsof ze je willen overtuigen van de macht van het opperwezen, maar de sopraan Sally Matthews kan die kracht niet bijbenen. Ze duwt haar stem op tot een moeilijk verteerbaar wiebel-geluid. De tenor Mark Padmore en de zachte koorpassages brengen uiteindelijk toch de gewijde sfeer die Bruckner voor ogen stond. Als mevrouw Haitink direct na de laatste noot richting dirigentenkamer snelt, realiseer je je dat iedere uitvoering ook voor de gelauwerde Haitink spanning met zich meebrengt.

Na de pauze klinkt de onvoltooid gebleven Negende symfonie. Je hoort hoe Haitink in zijn lange loopbaan steeds vertrouwder is geworden met de ademhaling van het stuk, met de dosering van een strijkerslijn die nergens wordt weggevaagd door het imposante koper, met een paukenroffel die hij als een waas over de violen legt.

Hij speelt alleen de noten van Bruckner zelf. Voltooiingen van een ander, daar doet hij niet aan. Na afloop verklaart hij voor de microfoon van Radio4: 'Ik vind dat een ongelooflijke brutaliteit. Overschatting. IJdelheid van de musicologen en de uitvoerenden.' Zo eindigt Bruckners zwanenzang met tere Wagnertuba's en een zachte hoorntoon. Haitink heeft hem met zijn langzame, tijdloze uitvoering de grootst denkbare eer bewezen.

Bruckner. Solisten, Groot Omroepkoor, Vlaams Radiokoor, Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Bernard Haitink. 27/2, Concertgebouw, Amsterdam.

Bruckner als vriend

De lp's van Haitinks uitvoeringen móést je hebben. Hij stelde nooit teleur.

Zoals Albert Heijn de Nederlanders een halve eeuw geleden leerde wijn drinken, zo leerde Bernard Haitink hun luisteren naar de symfonieën van Anton Bruckner. Het waren de gloriejaren van de platenindustrie. Haitink was als jonge chef van het Concertgebouworkest de man die langspeelplaten vol dirigeerde met de symfonieën van Gustav Mahler en Anton Bruckner, maar die laatste gaf zich aan het grote publiek moeilijk gewonnen.

Zijn strenge zuilen van klank en zijn monumentale opbouw van een werk vielen minder gemakkelijk in de smaak dan de melodieuze symfonieën van Mahler, waarin je altijd wel een spannende hoornsolo of een volksmuziekwijsje herkende dat je kon meeneuriën. Haitink werd de eerste dirigent die je niet alleen op de rug zag, maar van wie je de emoties in close-up van zijn gezicht kon aflezen. Tijdens de kerstdagen zaten miljoenen Nederlanders voor de buis. Ze hoorden zijn Mahlermatinees met het Concertgebouworkest en zagen zijn zweetdruppels, zijn concentratie, zijn geraaktheid. De afstand tussen de maestro en zijn publiek verdween. Als Haitink in opperste concentratie zijn ogen sloot, hield Nederland de adem in.

Niet alleen zijn symfonieën van Mahler werden op langspeelplaat en video grif verkocht, ook bij de lp's van zijn Bruckneruitvoeringen zag je in gedachten zijn diep geëmotioneerde gezicht. Het werden platen die je móést hebben. Het mooie: Haitink stelde je nooit teleur. Ook vele jaren en vele luisterervaringen verder blijven er ontdekkingen te over. Via zijn uitvoeringen werd Bruckner een vriend voor wie je, naarmate je hem beter leerde kennen, steeds sterkere gevoelens ontwikkelde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden