In het spoor van de jonge Rembrandt

Had Rembrandt zo veel haast om naar Amsterdam te vertrekken dat hij het portret van prins Rupert door Gerrit Dou liet afmaken? 

Rembrandt van Rijn, portret van Rupert van de Palts met zijn leraar als Eli en Samuël (1629-1630).

Het is sinds de oprichting van de universiteit in 1575 het lot van Leiden: veel van het talent dat in de stad werd opgeleid – of het nu gaat om wetenschappers, juristen, dominees of kunstenaars – verdween na het voltooien van hun opleiding naar een stad waar zij dat talent te gelde konden maken.

Voor Rembrandt was dat niet anders. In Leiden leerde hij zo ongeveer alles wat hij moest leren om een erudiete, eigenzinnige schilder te worden. Maar toen hij volleerd was en zelf een atelier met leerlingen dreef, verliet de jonge meester zijn geboortestad. In 1631, ten tijde van een korte economische malaise in Leiden, vertrok hij naar Amsterdam, de stad waar hij pas echt rijk en beroemd werd.

Tijdens de laatste zomer in Leiden kregen Rembrandt en zijn vriend én concurrent Jan Lievens  ieder de opdracht om een zoontje van de Winterkoning te portretteren.  Frederik V van de Palts, kleinzoon van Willem van Oranje en neef van stadhouder Frederik Hendrik, werd de Winterkoning genoemd omdat hij slechts één winter koning was geweest. Een jaar en een dag nadat hij was gekroond tot koning van Bohemen had hij Praag moeten ontvluchten en was met zijn vrouw, Elizabeth Stuart, en hun rijke kinderschare in Den Haag neergestreken.

Twee zoontjes van de Winterkoning, Rupert en Karl Ludwig, waren door hun vader in 1628 aan de Leidse universiteit ingeschreven, en kregen daar les van de beste docenten. De prinsjes woonden aan het Prinsenhof, op de hoek van de Langebrug en het Rapenburg, waar ook de Oranjes verbleven als ze in de stad waren.

Zowel Rembrandt als Lievens maakte een portrait historié. Lievens verbeeldde Karl Ludwig met zijn leraar Wolrad von Plessen als Aristoteles onderwijst de jonge Alexander de Grote. Rembrandt schilderde prins Rupert in oriëntaals kostuum met zijn leraar – we weten niet wie die docent in werkelijkheid is geweest – als Eli onderwijst Samuël, het jongetje uit het eerste boek van Samuël (1:24) dat vanaf zijn prilste jeugd door hogepriester Eli in de tempel werd onderwezen en zo God nabijkwam.

Op basis van röntgenfoto’s heeft kunsthistoricus Ernst van de Wetering geconcludeerd dat Rembrandt zijn portrait historié niet zelf heeft afgemaakt. De gedetailleerde uitvoering van de fluweelzachte mantel en het gepolijste gezicht van het prinsje wijzen op de hand van Rembrandts eerste leerling: Gerrit Dou.

Van de jonge Gerrit, zoon van een glazenier uit Rembrandts buurt, werd verteld dat hij met een penseel van één of twee marterharen wonderen kon verrichten. Op kleine paneeltjes toverde hij kraakheldere voorstellingen, zo glad als een spiegel. Na Rembrandts vertrek naar Amsterdam verfijnde de leerling de stijl van zijn meester – en maakte daarmee school. Overigens verliet Gerrit Dou Leiden nooit.

De röntgenfoto’s van Eli onderwijst Samuël onthulden dat aanvankelijk meer aandacht was besteed aan het gefronste voorhoofd van de docent dan aan het egale snoetje van zijn pupil. Wilde de Winterkoning dat het omgekeerd was? Dat het volle licht viel op zijn zoon? En was Rembrandt toen zelf al gevlogen naar de grote stad, zodat Gerrit de opdrachtgever tevreden moest stellen?

Het zou frappant zijn: op het schilderij dat het onderwijs verbeeldde, liet meester Rembrandt de laatste hand aan zijn tovenaarsleerling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden