Hacking Habitat: aanwakkering van het activistisch besef

Na afloop van Hacking Habitat voel je je paranoïde maar strijdvaardig. Het motto van dit kunstproject: de technologie neemt ons leven over, verover je vrijheid terug.

Beeld Aurélie Geurts

Het is nu al mijn favoriete documentairescène van het jaar. Enkele 90-plussers worden geconfronteerd met 'het nieuwste': de selfiestick. Wat zou het zijn?

Een vergrootglas?, oppert een van de oudsten. Een opener? Twee andere dames denken praktisch. Misschien kun je er een stuk zeep in klemmen? Om je rug te doen? Als de werking wordt gedemonstreerd, is er eerst verwarring ('O ben ik dat?'), dan blijde opwinding en uiteindelijk de hamvraag: maar waaróm?

Nee, het is geen realityshow waarin senioren te kijk worden gezet. Als je bij deze scènes bent aangeland, ben je al driekwart onderweg in Progress vs Regress van kunstenaar Melanie Bonajo. Een film over vooruitgang en ouder worden - al klinkt dat véél te suf voor de heldere interviews, de swingende scènes met een liefdevolle zorgrobot (een in karton verpakte actrice) en de écht ontroerende gesprekken die Bonajo uitlokt tussen jong en oud.

'Structureel geweld'

En dus dat veelzeggende gehannes met de selfiestick. Met dat ding de stad in? 'Wahahaha!'. Het idéé.

De film werd gemaakt voor de kunstmanifestatie 'Hacking Habitat', die onlangs openging op een spectaculaire locatie: de voormalige gevangenis Wolvenplein (de laatste gevangene vertrok er in 2014) in het centrum van Utrecht. Kunst in cellen, op de gang, in de gymzaal en op het luchtterrein van de bajes; op zich al een vreemde, licht paranoïde stemmende gewaarwording. Maar Hacking Habitat dekt meer. Vorig jaar begon een reeks symposia, debatten en workshops. En er is een fors boek. Het is het vierde megaproject uit de koker van curator en activiste Ine Gevers, die elke paar jaar een maatschappelijk thema aanpakt.

Dit keer is de vraag hoe wij weer grip kunnen krijgen op ons door technologie beheerste leven. Onze 'habitat' moeten we terugveroveren, 'hacken' - over dat 'hacken' later meer. Gevers schuwt grote woorden nooit: op de radio zei ze dat ons 'structureel geweld' wordt aangedaan via technologie. Door overheid en bedrijven, in naam van veiligheid en economie. Denk NSA en u weet wat wordt bedoeld. Daar werken wij trouwens zelf hard aan mee, legde datajournalist Dimitri Tokmetzis (van De Correspondent) op de openingsdiscussie uit: vanaf het moment van opstaan, nee zelfs als we slapen, zijn wij bezig 'datawolken te verspreiden'.

Dat klinkt nog onschuldig, als een hardnekkige zwerm fruitvliegjes. In het boek dat bij Hacking Habitat hoort, klinken de geluiden serieuzer. Lees het stuk van de digitale rechtenactivist Amke Domscheidt-Berg uit voormalig Oost-Duitsland, die de Stasi van dichtbij meemaakte. Het schokt haar in welk tempo wereldwijd wordt afgekoerst op een 'digitaal totalitair systeem'.

Tekst gaat verder onder de foto.

Hacking Habitat - Art of Control

Samensteller: Ine Gevers.
Voormalige gevangenis Wolvenplein, Utrecht.
Tot en met 6 juni 2016.

De voormalige gevangenis aan het Wolvenplein in Utrecht. Beeld Wikimedia Commons
Beeld Aurélie Geurts

Nieuw panopticum

De alarmerende taal en de gangen en cellen van de gevangenis werken beklemmend. Als je je hier al zo van je vrijheid beroofd voelt, hoe kan het dan dat je de hele dag vrijwillig je gegevens rondstrooit? Of, in Hacking Habitat-taal: 'Wat als de smartphone ons nieuwe panopticum blijkt?'

Ja, wat dan? Gaat kunst ons dan bevrijden?

Nee. Dat antwoord had u verwacht. Twintig jaar geëngageerde tentoonstellingen verder weten we dat het zo niet werkt. In ieder geval kan de kunstenaar het 'nieuwe panopticum' - dat oermodel van de moderne gevangenis, en dat spreekwoordelijk werd voor een wereld waarin niets verborgen blijft - zichtbaar maken. De Britse kunstenaar Stanza vult een grotere zaal met elektronica, opgestapeld tot een miniatuurstad, waarin elke beweging, elk bliepje en elk ledlampje aangestuurd wordt door de 'dataflow' uit de Londense binnenstad. Omgevingssensoren, bewakingscamera's, milieumeters: Stanza verzamelt openbare gegevens en vertaalt ze live naar zijn flonkerende, bliepende maquette. Gaat het in Londen regenen of gebeurt er een verkeersongeluk, dan zien we dat in zijn werk, waar ter wereld het ook staat opgesteld, meteen terug.

Eenvoudiger zijn de foto's en filmpjes van Timo Arnall, die met een paal met een sensor en lampjes eraan zichtbaar maakt hoeveel wifi-netwerken ergens aanwezig zijn. Wandelt Arnall bij een lange sluitertijd voor zijn camera langs, dan produceert het ding op de foto een lange, wild uitslaande grafiek. Overal, altijd.

Ongewenst commercieel gebruik

Zichtbaar maken, het is de aloude functie van geëngageerde kunst. Maar Hacking Habitat doet meer. Naast de bekende en grote namen die naar de manifestatie zijn gehaald (William Kentridge, wijlen Joseph Beuys, Jeremy Deller, de snel opkomende Felix Burger) wordt er gezocht naar inzicht op nieuwe terreinen. De DIY(Do It Yourself)-cultuur is al jaren bloeiende, de crisis hielp daarbij flink, en er is een nieuw terrein ontstaan tussen disciplines in. Samenwerkingsverbanden van techneuten, journalisten, kunstenaars en anderen leiden tot kunst waar de reguliere kunstwereld weinig mee kan.

Die DIY'ers kunnen grasgroen zijn: bijvoorbeeld studenten van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, die (onder de naam Error 404) een app bouwden om je Facebookfoto's te 'verscrambelen', zodat ze waardeloos worden voor ongewenst commercieel gebruik.

Ze kunnen al een internethit zijn, zoals de Mediengruppe Bitnik met hun 'Random Darknet Shopper' uit 2014: een computerprogramma dat met bitcoins illegale waar op Darknet (het duistere deel van internet) bij elkaar winkelt en naar hun galerie liet sturen: vervalste tassen en ecstacypillen vielen op de mat. De Zwitserse politie nam een deel van de goederen in beslag, maar ja: wie aan te klagen als de verdachte een zelfstandig handelende robot is?

Controle verliezen

Zo voert Hacking Habitat je langs kleine en grote voorbeelden van, om eens een term uit het managementhandboek te gebruiken, creatief 'omdenken'. Er zijn geen oplossingen, wel worden er nieuwe wegen gezocht, soms met hulp van het te bestrijden systeem.

In dit soort werk komt 'hacking' het best naar voren, als de term een bredere betekenis krijgt dan het in de war sturen van een computersysteem. Behulpzaam is een uitspraak van Richard Stallmann, een Amerikaanse programmeur en voorvechter van de Free Software Movement: 'Hacking betekent op een speels-slimme manier de grenzen van het mogelijke verkennen'. Ah. Dat klinkt als een beschrijving van kunst.

Er zijn ook kunstwerken waarvan je je afvraagt: wat doet dat op deze plek? Ik brak me daarover vooral het hoofd bij het beeld 'Reset' van Roy Villevoye: een beeld zo treffend dat de rillingen over je rug lopen. In een lange gang staat een schamele figuur van je afgewend. Kijk je hem in het gezicht, dan zie je een jonge versie van Adolf Hitler. Aan lager wal geraakt na zijn mislukking als kunstenaar - de geschiedenis had daar ook een andere afslag kunnen nemen. 'Wat gebeurt er met mensen die de controle over hun leven verliezen?', is de uitleg van de tentoonstellingsmakers. Ah, controle, zou het daarover gaan?

Hacking Habitat, met zijn aanvankelijk heldere premisse, waaiert uit, breed, breder en breedst. Het onderzoek erachter en de hoeveelheid specialisten die hun zegje komen doen, is zo groot en divers dat dat niet te vermijden was. Vorig jaar werden vier 'Life Hack Marathons' georganiseerd, sessies over onder meer bureaucratie, grenzen en de schuldenlast - een weerslag is te vinden in het wild vormgegeven Hacking Habitat-boek. De organisatie was niet meer te stoppen. De tentoonstelling is in zijn omvang bijna zelf een onneembare veste geworden. Een collectie van honderd vrijheidsliederen in een jukebox (van Susan Hiller) ontroert, maar de rust en tijd om er naar te luisteren ontbreekt. Laat staan dat je meer dan een glimp kunt opvangen van de vele films.

Beeld Aurélie Geurts

Maatschappelijk thema

Toch bereikt Hacking Habitat meer dan het louter aankaarten van een probleem. Je verlaat de gevangenis niet alleen licht paranoïde, maar ook met aangewakkerd activistisch besef. Je vrijheid bewaken en je leven wat meer in eigen hand nemen, het menselijke in het oog blijven houden; de waarom-vraag blijven stellen. Dat zijn voornemens waar je direct, vandaag, al wat mee kunt doen.

Bedenk daarbij dat ideeën soms uit onverwachte hoek komen. Een selfiestick, zegt een dame die vast richting de 100 loopt - daar kun je ook wel een flinke klap mee verkopen.

Kunst als middel om een maatschappelijk thema aan te kaarten: curator-auteur-activiste Ine Gevers (1960, Valkenswaard) begon er al in 1994 mee, met Ik+de Ander in de Beurs van Berlage. Daarna volgden Niet Normaal (2009), ook in de Beurs en Ja Natuurlijk (2013) in GEM, Den Haag. Diversiteit, omgang met de natuur en nu de regie over ons leven in een technologische samenleving - haar uitgangspunt is nooit anti, maar 'affirmatief': niet klagen maar een alternatief bieden.

Het indrukwekkende 'Guernica Syndrome' is in feite een zaal vol schroot. Kunstenaar Fernando Sánchez Castillo 'hackte' de geschiedenis van zijn vaderland, Spanje, met een opmerkelijke actie. Hij kocht in 2011 het voormalige plezierjacht Azor van dictator Franco, dat na diens dood een toeristische attractie werd, evenals een bedevaartsoord voor neofascisten. Sánchez Castilo (1970, Madrid) liet het schip ontmantelen. Nu draait er een film over die onttakeling en liggen de geperste brokstukken er opgestapeld - geen neofascist die daar nog wat mee kan.

Kunst als middel om een maatschappelijk thema aan te kaarten: curator-auteur-activiste Ine Gevers (1960, Valkenswaard) begon er al in 1994 mee, met Ik+de Ander in de Beurs van Berlage. Daarna volgden Niet Normaal (2009), ook in de Beurs en Ja Natuurlijk (2013) in GEM, Den Haag. Diversiteit, omgang met de natuur en nu de regie over ons leven in een technologische samenleving - haar uitgangspunt is nooit anti, maar 'affirmatief': niet klagen maar een alternatief bieden.

Het indrukwekkende 'Guernica Syndrome' is in feite een zaal vol schroot. Kunstenaar Fernando Sánchez Castillo 'hackte' de geschiedenis van zijn vaderland, Spanje, met een opmerkelijke actie. Hij kocht in 2011 het voormalige plezierjacht Azor van dictator Franco, dat na diens dood een toeristische attractie werd, evenals een bedevaartsoord voor neofascisten. Sánchez Castilo (1970, Madrid) liet het schip ontmantelen. Nu draait er een film over die onttakeling en liggen de geperste brokstukken er opgestapeld - geen neofascist die daar nog wat mee kan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden