Architectuur

Haarlems Architectuurcentrum haalt idealistische architect Van Loghem uit de vergetelheid

Expositie toont Van Loghems ontwikkeling van een traditioneel architect naar een pleitbezorger van het Nieuwe Bouwen.

Kirsten Hannema
Tuinwijk-Zuid in Haarlem, ontworpen door Van Loghem, viert het honderdjarig bestaan. Beeld  Hans Peter Föllmi
Tuinwijk-Zuid in Haarlem, ontworpen door Van Loghem, viert het honderdjarig bestaan.Beeld Hans Peter Föllmi

Hij werkte op internationaal niveau samen met grote namen als Le Corbusier en Gerrit Rietveld, ontwierp aan het Amsterdamse Betondorp (waar Johan Cruijff opgroeide) en bouwde een aantal van de mooiste buurten van Haarlem, waaronder Rosehaghe en Tuinwijk-Zuid. Het zijn sociale huurwoningen die door de fraaie stedenbouwkundige composities en zorgvuldige detaillering een gevoel van rijkdom oproepen. Toch raakte de naam van architect Johannes Bernardus (Han) Van Lochem (1881-1940) in vergetelheid.

Tijd om daar verandering te brengen, vindt het Haarlemse Architectuurcentrum ABC, dat het honderdjarig bestaan van Tuinwijk-Zuid aangrijpt voor een tentoonstelling ( t/m 23 oktober) over het werk en leven van de Haarlemse architect. Aan de hand van foto’s van gebouwd werk, publicaties en meubelstukken die hij ontwierp voor de interieurs van zijn villa’s, word je meegenomen in zijn ontwikkeling: van een traditioneel georiënteerde architect naar een van de beste vertolkers van het Nieuwe Bouwen.

De kiem voor zijn socialistische levensovertuiging, die hem als architect dreef, wordt gelegd tijdens zijn studie bouwkunde in Delft. Hij heeft dan een ontmoeting met architect Berlage, die bouwt aan de Beurs in Amsterdam. ‘Het onzekere, het vragende, dat mij als jong student beheerschte, werd als door een toverslag aangeraakt’, schreef hij daarover. Het werd hem duidelijk ‘dat bouwen is een roeping vervullen, die de menschheid tot steun kan zijn.’

Architect J.B. van Loghem (1881-1940). Beeld
Architect J.B. van Loghem (1881-1940).

In die periode bouwt hij zijn eerste villa, voor zijn ouders in De Haarlemmerhout (tegenwoordig het stadspark), waarvan zijn vader directeur is. Na zijn afstuderen in 1909 begint hij meteen een bureau in Haarlem, en krijgt een grote opdracht van de Kennemer Electriciteit-Maatschappij, voor de uitbreiding van de elektriciteitscentrale in IJmuiden en de bouw van tachtig transformatorhuisjes. Hij grijpt de gelegenheid aan te doen wat hij het liefst doet: experimenteren met metselwerk, bouwtechnieken en de stedenbouwkundige inpassing.

Geïnspireerd door de tuinstadideeën van de Britse stedenbouwkundige Ebenezer Howard ontwikkelt hij een uitgesproken idee over volkshuisvesting. In de Nieuwe Amsterdammer schrijft hij in 1920: ‘In de nieuwe steden zal het geheele huis voor een gezin reegel zijn, daar slechts dan de kinderen in blijheid in de natuur kunnen opgroeien.’ De huizen in Tuinwijk-Zuid gaf hij een voor- en achtertuin, die overgaat in een gigantische collectieve binnentuin.

Als je Rosehaghe en Tuinwijk-Zuid vergelijkt met Betondorp of de Haarlemse wijk Patria, zie je Van Loghems werk moderner worden, waarbij baksteen plaatsmaakt voor pleisterwerk en beton. Maar hij vindt dat het in Nederland te veel gaat om stijl – de ‘schone schijn’.

Villa ‘Goldersgreen’ in Haarlem, die architect Van Loghem in 1921 bouwde in opdracht van zijn broer.  Beeld Hans Peter Föllmi
Villa ‘Goldersgreen’ in Haarlem, die architect Van Loghem in 1921 bouwde in opdracht van zijn broer.Beeld Hans Peter Föllmi

Hij aarzelt niet als hij in 1925 wordt uitgenodigd om in Sovjet-Rusland mee te werken aan de opbouw van een socialistisch stadsproject. Hij wil ‘mee kunnen werken aan het leggen van een groot fundament waarop de nieuwe bouwkunst zou kunnen uitgroeien.’ Het plan, waarvoor hij woningen en een badhuis ontwerpt, begint idealistisch, maar wordt voortijdig door Stalin beëindigd. Gedesillusioneerd keert hij terug en vestigt zich in Rotterdam, waar hij bij gebrek aan ontwerpopdrachten zich toelegt op het schrijven en internationaal actief wordt in het Conges Internationaux d’Architecture Moderne (CIAM), als pleitbezorger voor het Nieuwe Bouwen.

Van Loghem kreeg nooit de kans een iconisch bouwwerk te realiseren, maar blonk uit in het verbijzonderen van de alledaagse woonomgeving. Hij overleed al op 58-jarige leeftijd, vlak voor de Tweede Wereldoorlog.

De tentoonstelling blikt terug op Van Loghems geschiedenis, maar stelt ook de vraag hoe het verder moet met zijn werk. De wijken zijn monumenten, waar je niet zomaar iets aan mag veranderen. Tegelijk vraagt de energietransitie om oplossingen voor isolatie en duurzame energievoorziening. Van Loghem zou het wel weten: tijd voor een volgend experiment.

ABC Architectuurcentrum Haarlem: Architect J.B. van Loghem in de schijnwerpers, t/m 23/10. Zaterdag 18/6, tijdens de Dag van de Architectuur, is de door Van Loghem ontworpen woning aan de Zonnelaan in Tuinwijk-Zuid open voor publiek.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden