Haar fijnbesnaarde films levert Naomi Kawase fans én vijanden op. Beïnvloedt dat haar werk?

Zachtmoedig en fijnbesnaard zijn de films van Naomi Kawase. Zo ook haar jongste werk, Radiance. Het levert haar fans én vijanden op. Beïnvloedt dat haar werk?

Radiance (2017), over de romance tussen een jonge vrouw en een slechtziende fotograaf.

'Vergeleken met mensen die wél kunnen zien, lijken blinden gevoeliger voor de wereld om hen heen', zegt de Japanse filmmaker Naomi Kawase. 'De manier waarop ze hun omgeving aanvoelen en omschrijven is diep en gegrond. Het lijkt wellicht logisch medelijden met ze te voelen of een visuele handicap voornamelijk als beperking te zien, maar dat is niet nodig. Er is veel wat zienden van blinden en slechtzienden kunnen leren.'

Gevoeligheid voor de wereld om je heen - daarover gaat het in de films van Kawase.

Zelf werd de 48-jarige Japanse zich sterker bewust van haar omgeving, begon ze 'meer te voelen', toen ze blinde mensen sprak tijdens de voorbereiding op haar jongste film Radiance. Het fijnbesnaarde verhaal gaat over de ontluikende romance tussen de slechtziende fotograaf Masaya en de jonge vrouw Misako, die audioteksten schrijft voor filmvertoningen voor blinden. Ze botsen in het begin - hij vindt haar omschrijvingen te subjectief, zij hem lomp en onnozel - maar kunnen het gaandeweg beter met elkaar vinden, juist ook zonder woorden.

Kawase zit kaarsrecht in een strandstoel tegenover een groepje journalisten op het filmfestival van Cannes, geflankeerd door een tolk. 'Het is geen film die uitsluitend gaat over wat zichtbaar is', zegt ze. 'Het gaat ook over wat zich buiten het kader afspeelt. Film is een visuele kunstvorm, maar het is meer dan een serie beelden, dat bewijzen de blinden die ondanks hun handicap toch een bioscoop bezoeken. Ik hoop dat deze film ook de mogelijkheid biedt om na te denken over waar cinema nog meer over kan gaan.'

Radiance (2017), over de romance tussen een jonge vrouw en een slechtziende fotograaf.

Zachtmoedige en sensitieve films

Het is mei 2017, precies twintig jaar geleden won ze hier aan de Zuid-Franse kust als 28-jarige de Gouden Camera voor het beste speelfilmdebuut. Dat was het zomerse kleinood Suzaku, waarin ze het leven schetst van een familie in een idyllisch houthakkersdorp in de bergen, dat door de moderne tijd dreigt te worden ingehaald.

Na die bekroonde film bleef Kawase sensitieve en zachtmoedige films maken, zoals het dromerige Shara (2003) en The Mourning Forest (2007), waarin ze schoonheid vond in de verbeelding van haar angst voor de dood, aangewakkerd door de ziekte van haar (inmiddels overleden) stiefmoeder.

Dwalen door een ondoordringbaar bos, je misschien wel vereenzelvigen met dat bos, is in de wereld van Kawase cruciaal in het verwerken van verlies. Zweverig, vinden sommigen, dat Japanse gemijmer over de rol van de mens in de natuur. Toch werkten weinigen in de internationale filmwereld de afgelopen jaren aan zo'n uitgebreid, hoogstpersoonlijk en stijlvast oeuvre als Kawase. En die kritiek? Ach. Een bespreking van haar werk in The Japan Times eindigde met de woorden: 'Laat de sceptici maar lachen, ik weet zeker dat het Kawase niet deert.'

Cannes 2018

Hoewel regisseur Naomi Kawase (foto links) stelt dat ze de tijd neemt voor de dingen die ze doet - een Japanse trek, volgens haar - filmt ze tegenwoordig in een opmerkelijk hoog tempo. Vorig jaar mei belandde ze tijdens een etentje op het filmfestival van Cannes aan tafel bij de producent die haar koppelde aan de Franse actrice Juliette Binoche.

In de herfst van 2017 filmde Kawase Binoche in de rol van een Franse essayist op een 'mysterieuze' berg in haar geboorteplaats Nara, waar de actrice in contact komt met een oudere Japanse man. Het resultaat, Vision, is mogelijk op tijd klaar voor Cannes 2018.

Sinds haar vorige film An, een lichtvoetig werkje over een oude dame die door de eigenaar van een bakkerij wordt ingehuurd om zoete bonenpastakoekjes te maken, lijkt Kawase zich op toegankelijker terrein te begeven. Radiance sluit thematisch weliswaar aan bij haar eerdere films, maar ze verkiest nu een heldere vertelling boven de meanderende sfeerschetsen van voorheen.

Het idee om een film te maken over een vrouw die audiodescripties schrijft voor blinde filmkijkers ontstond toen ze de beschrijving hoorde van An, zegt ze. 'Ik dacht: die tekstschrijvers begrijpen mijn film beter dan ik. Hun werk roept interessante vragen op: moet de tekst zo objectief mogelijk zijn of mag je het publiek een bepaalde kant op duwen, zoals ook de filmmaker het publiek stuurt?'

Tekst gaat onder de afbeelding.

Radiance (2017), over de romance tussen een jonge vrouw en een slechtziende fotograaf.

'Een grote schoonheid'

Uitgebreide interviews met blinden maakten haar duidelijk dat Radiance een hoopvolle film moest worden. 'Ik sprak met een vrouw, een enorme optimist, die vroeg of ze mijn broek even mocht aanraken. Ze zag mij beter voor zich als ze de stof zou voelen, zei ze. Dat raakte me. Acteur Masatoshi Nagase, die de fotograaf speelt, bezocht een man die pas blind was geworden en hij ontdekte dat alle klokken in zijn woonkamer stilstonden.

'Een verdrietig beeld, zou je zeggen, maar niet voor die man. Hij had niet eens overwogen die klokken uit zijn huis te halen en was gewoon doorgegaan met zijn leven. Dit zijn mensen die hun situatie hebben omarmd en de kracht hebben om te volharden. Daarin zag ik een grote schoonheid.'

Ze zoekt in haar werk altijd naar balans, zegt Kawase. Waar anderen in de eerste plaats pijn of verdriet zien, zoekt zij hoop en schoonheid. Het is iets typisch Japans, denkt ze, dat gevoel voor balans in de wereld waarin we leven. 'Japanners zijn zeer delicaat als het aankomt op hun gevoel. We letten op details, zijn vrij precies, ook al kost het meer tijd om ons werk te voltooien. Zorgvuldig uitdrukken wat je denkt en voelen, rekening houden met de gedachten en gevoelens van anderen en vervolgens uitvinden of je er samen uitkomt, dat zijn belangrijke Japanse waarden die je in verschillende vormen terugziet in mijn films.'

Wie de films van Kawase bekijkt, ziet haar vrees voor het gestage verdwijnen van die waarden. Ze brengt die vrees niet prekerig, maar subtiel. 'Sneller! Sneller!', roept het schoolmeisje achter op een brommer, in Kawases bekroonde speelfilmdebuut. Het is een idyllische scène, de brommer rijdt over de mooiste bergweggetjes en bruggetjes. Kawase laat de interpretatie van dit moment over aan de toeschouwer. Is het meisje een gehaaste tiener over wie Kawase meewarig het hoofd schudt? Of trapt ze gewoon lol?

Kawase: 'Het moderne leven vraagt om directheid. Alles moet nú, onmiddellijk. Het tempo ligt hoog. Als het even kan probeer ik daar afstand van te nemen. Ik verbouw mijn eigen groenten, bijvoorbeeld. De gedachte dat je de tijd neemt om iets te doen, is diepgeworteld in de Japanse cultuur. 'Ik denk dat ik een bepaalde kwaliteit bezit die tegen de moderne tijd in gaat. Het is misschien een van mijn meest Japanse eigenschappen.'

Ze beschouwt die eigenschap als een zesde zintuig, een manier om het leven zo aandachtig en onthaast mogelijk te ondergaan. En dat verlangen naar aandacht en onthaasting hoopt ze op te roepen bij een groter publiek. 'Toen we minder vastzaten aan technologie, jaren geleden, waren mensen gevoeliger voor elkaar. Die gevoeligheid is iets dat mensen verbindt zonder dat daarvoor woorden nodig zijn. Dankzij internet en telefoons is communicatie cerebraal geworden, terwijl ik communicatie juist als iets fysieks beschouw.'

Vindt ze de kalmte en hoop die ze met haar films consequent wil overbrengen eigenlijk nog wel bij andere filmers? Lijken andere films vergeleken met de hare niet zwaar en pessimistisch? Kawase denkt lang na. Ze overlegt met haar tolk. Denkt nog langer na. Dan zegt ze: 'We leven in donkere tijden. We doen elkaar pijn, ook in Japan. Ik probeer het tegenovergestelde te doen. Wellicht kan ik met mijn films een daad stellen, hoe klein ook.'

Naomi Kawase. Beeld AFP

Kawase zet de zintuigen op scherp

Zijn de teksten in Radiance diepzinnig, of eerder tegeltjeswijsheden? Toch loont het je door Kawase te laten meevoeren. En de soundtrack is geweldig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden