Patricio Guzmán, documentairemaker, in Tuschinski Amsterdam.

Interview Patricio Guzmán, documentairemaker

Guzmán staat te popelen om de Chileense volksopstand te gaan filmen

Patricio Guzmán, documentairemaker, in Tuschinski Amsterdam. Beeld Ivo van der Bent

Een tweede Chileense volksopstand had hij niet meer verwacht mee te maken. Patricio Guzmán ziet er iets totaal nieuws in: ‘Geen ideologie maar een smartphone.’

Verbaasd, verrast, verbijsterd: de Chileense documentairemaker Patricio Guzmán hield niet voor mogelijk dat hij op 79-jarige leeftijd nog een tweede Chileense revolutie zou meemaken. Na een maand van grootschalige demonstraties is dat toch het geval, zegt hij. ‘Voor het eerst in vijftig jaar toont Chili een nieuw gezicht. Een opstand zonder ideologie, een ontploffing van pure onvrede. Zo’n spontane revolutie is totaal nieuw voor Latijns-Amerika.’

Chili is al meer dan een maand in de ban van steeds hevigere protesten die zich richten op een breed scala van grieven, variërend van de verslechterende inkomenspositie van de middenklasse tot de abominabele staat van het onderwijs. Na de eerste Pavlov-reactie – neerslaan met een overmacht aan leger en politie – kwam de Chileense regering onlangs onverwachts met concessies. Het is niets niks wat beloofd wordt: een nieuwe grondwet, een eerlijker sociaal contract. Guzmán is in Amsterdam als eregast van het internationaal documentairefestival Idfa, maar hij staat te popelen om de nieuwe volksbeweging in de lens te gaan vangen. ‘Mensen komen samen op pleinen om over de toekomst te discussiëren. Het leger houdt zich stil, de politieke elite zwijgt en de regering weet niet wat te doen. Dit heb ik nooit meegemaakt.’

De filmmaker begon zijn carrière met die andere revolutie, de socialistische omwenteling onder leiding van Salvador Allende in 1970. Na de militaire staatsgreep tegen Allende, in 1973, vluchtte Guzmán. In ballingschap maakte hij van het vastleggen van herinneringen aan de militaire dictatuur zijn levenswerk. ‘Na bijna vijftig jaar neoliberalisme, onderdrukking, middelmatigheid en gebrek aan vrijheid had ik deze opstand nooit meer verwacht, maar blijkbaar houdt bij ieder mens intelligentie zich schuil, ergens in een klein hoekje. Jaar in jaar uit reageert het volk niet en ineens, boem, een menselijke explosie die zegt: dit willen we niet.’

Zijn nieuwste documentaire, Bergketen van Dromen, sluit een trilogie af waarmee Guzmán het landschap onderzoekt op sporen van de militaire dictatuur, die in 1990 ten einde kwam. In de woestijn, waar nabestaanden van politieke gevangenen naar botsplinters van hun geliefden zoeken. Of in zee, waar wordt gedoken naar roestige rails. Daarmee werden lijken van geëxecuteerden verzwaard als ze uit vliegtuigen in de oceaan werden gedumpt. Guzmán werd beroemd als chroniqueur van de onderdrukking waarover de meeste Chilenen zwijgen – of kiezen voor de veiligheid van vergeten.

Welke rol speelt dat beladen verleden bij de jonge protestgeneratie?

‘Geen, want daar zijn ze niet in onderwezen. We zijn vier generaties verder na de coup, de grote vernieuwing treedt op. Die jongeren hebben dat trauma niet meegemaakt, het zijn in zekere zin maagden. Die grote aantallen jongeren zonder angst zijn nu van immens belang. De onvrede en geestdrift voor verandering die mijn generatie voelde, herhaalt zich, maar dan zonder ideologie. Deze jongeren reageren op praktische zaken die ze niet aanstaan. Geld, werk, slecht onderwijs, ondermaatse gezondheidszorg. Dat is ook gevaarlijk, want zonder ideologie verliest een beweging eenheid en is het risico van versplintering groot.’

In plaats van ideologie heeft deze generatie een smartphone. “Het goede is dat mensen die telefoons gebruiken om elkaar te informeren en dat smeedt eenheid. Iedereen is met elkaar verbonden via telefoons. Fantastisch.’

Nu al stellen vrienden in Santiago ‘een schatkamer’ aan videobeelden uit de telefoons van betogers veilig tot Guzmán over een paar maanden het referendum over de nieuwe grondwet gaat filmen. Dat is een van de concessies waarmee de regering Pinera de demonstraties probeert te sussen. De oude constitutie dateert uit het tijdperk-Pinochet. ‘Een goede nieuwe grondwet waarmee we het land kunnen opbouwen is een groots vergezicht. Zo groot dat ik niet weet of we het gaan redden, maar het is een beginnetje. Of die concessies genoeg zijn? Je weet niet wat er gaat gebeuren als de hartstocht zo hoog oploopt.’

Als uw regio in het verleden te progressief werd grepen de Verenigde Staten in. Hoe staat dat vandaag?

‘Ze zullen interveniëren, zoals altijd. Dat is een groot gevaar. Of het Chileense leger reageert. Of het grootkapitaal. We weten niet of de militairen en het grote geld samen zullen optrekken. Dan is alles voorbij en verloren. Of misschien juist niet. Er is zoveel wat ik niet weet en wat ik niet begrijp. Het wordt een taai gevecht of een grote tragedie.’ Of een wonder, zegt hij.

Guzmán, die zichzelf typeert als optimist, zag de opstand niet aankomen – hij durfde daar niet op te hopen. ‘Vorig jaar, tijdens het maken van mijn laatste film, zei mijn intuïtie dat er iets op komst was. Iets broeide in dat stille land. Niemand wilde zeggen wat. Ondanks dat Chili een gedepolitiseerd land is met slecht onderwijs, gebruiken mensen blijkbaar toch hun hersenen. Nu staan andere Latijns-Amerikaanse regeringen versteld over deze snel volwassen wordende revolutie. Die zal zeker ook invloed op buurlanden krijgen. In Argentinië is ook een golfbeweging in een progressieve richting gaande. Dat is allemaal positief.’

Aldus komt Guzmáns grote wens voor zijn land stap voor stap uit. Hij heeft altijd gewild dat Chili vreugde en jeugdigheid terugvindt, eigenschappen die eruit zijn geramd tijdens tientallen jaren dictatuur en nietsontziend neoliberalisme. ‘Iets meer collectief geluk zou mooi zijn. De grote meerderheid van de mensen is afgesneden van de welvaart, en zelfs die welvaart is schijn, want de hele economie wordt beheerst door acht grote bedrijven. Mensen steken zich in de schulden voor hun basisbehoefte, ze moeten geld lenen om de dagelijkse boodschappen te doen. Weerzinwekkend.’

Politieke onrust in Latijns Amerika

- In Colombia liep vorige week een algemene staking tegen veranderingen in het minimum loon en plannen voor privatisering van staatsbedrijven uit op anti-regeringsprotesten.

- In Bolivia brak op grote schaal sociale onrust uit na een omstreden verkiezingsuitslag. De president Eva Morales ontvluchtte het land. Een nieuwe regering bereidt verkiezingen voor.

- Verhoging van de prijs van een metrokaartje bracht naar schatting een miljoen Chilenen op de been die protesteren tegen een reeks van sociale en economische misstanden.

- Ecuador lag vorige maand plat door grote betogingen tegen bezuinigingsmaatregelen. Die zijn inmiddels ingetrokken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden