Guy Verhofstadt: 'Het papieren boek is veel te sterk om te sneuvelen'

Het papieren boek weerstaat reeds eeuwenlang alle bedreigingen. Ook de iPad en het e-book krijgen het niet klein. Dat schrijft Guy Verhofstadt.

De voorkamer van de voormalige werkkamer van schrijver Harry Mulisch in Amsterdam. © ANP

Het is niet de eerste keer dat het papieren boek in de verdrukking lijkt te komen. Al bij de opkomst van kranten en tijdschriften, in de 18e en 19e eeuw, werd gevreesd dat mensen geen boeken meer zouden lezen. Later riepen de volksbibliotheken twijfel op bij uitgevers en boekhandelaars over of mensen nog wel boeken zouden kopen, als ze die gratis in een bibliotheek zouden kunnen lezen. In de jaren vijftig was het de opkomst en doorbraak van de televisie die als een gevaar voor het boek gezien werd: zouden mensen die elke avond voor hun tv zitten nog wel tijd maken om ook eens een boek te lezen of te kopen?

Vandaag de dag zijn het de iPad en het e-book die het papieren boek zouden bedreigen, aangezien het e-book het tijdperk lijkt aan te kondigen waarin je op termijn vrijwel elk boek op je iPad, een tablet-pc dunner dan een boekje van vijftig pagina's, kan opladen of downloaden. Gratis of tegen een aanmerkelijk lagere prijs dan de papieren versie in de boekhandel. Elk boek wordt beschikbaar door een klik op de knop. Of nou ja, 'elk boek' is wellicht overdreven. Zo ver is het e-book nog niet, in ieder geval niet in het Nederlandse taalgebied. Maar het is het perspectief dat telt en het is de verwachting die de lezer of koper van het papieren boek nu al voor schut zet.

Ik maak me daar weinig zorgen over. Bij elke vorige bedreiging van het papieren boek is gebleken dat er steeds méér boeken uitgegeven en verkocht werden, niet minder. Omdat de alfabetisering van mensen en volkeren wereldwijd de afgelopen honderd jaar een zo hoge vlucht heeft genomen, is het boekenlezend en boekenkopend publiek exponentieel blijven toenemen. De tijd dat hooguit tien procent van alle mensen kon lezen en schrijven, ligt echter niet zo heel ver achter ons; in diverse landen is het merendeel van de mensen vandaag de dag zelfs nog steeds analfabeet. Toch geldt wereldwijd dat nooit eerder een zo groot deel van de bevolking kon lezen en schrijven. Dat potentiële boeklezende en boekkopende publiek blijft perspectieven bieden die geen innovatie ooit nog kan stuiten.

Boekdrukkunst
Bovendien werd er zelden een nieuw medium geïntroduceerd dat de reeds bestaande media afschreef. Dat geldt zelfs voor de grootste vooruitgang die op dit punt ooit geboekt werd: de ontwikkeling van de boekdrukkunst in de 15e eeuw. Het blijft vele tijdgenoten ontgaan dat de boekdrukkunst de handgeschreven tekst niet heeft uitgebannen. Weliswaar bood de boekdrukkunst een schaalvergroting om teksten en boeken te verspreiden die zijn weerga niet kende, maar de middeleeuwse miniaturen - handgeschreven teksten getooid met kleurrijke afbeeldingen en verlucht met sierlijke initialen - worden ook tegenwoordig nog als kunstwerken beschouwd, die zelfs door de boekdrukkunst nauwelijks geëvenaard konden worden. Hetzelfde geldt voor de kalligrafie, het manuele schoonschrift, dat in grote delen van de wereld terecht nog ten zeerste gewaardeerd en beoefend wordt.

Maar de grootste bedreiging die van het papieren boek uitging, ging vele jaren richting de orale cultuur. De kunst van het spreken, die duizenden jaren lang het meest vertrouwde medium ter wereld was. Gekoppeld aan het soms legendarische geheugen van een orator, een geheugen dat door het papieren boek eveneens bedreigd leek. Weer betwijfel ik ten zeerste of de orale cultuur sinds de uitvinding van de boekdrukkunst heeft afgedaan. Als politicus ben ik natuurlijk een bevooroordeeld verdediger van het gesproken woord, mijns inziens nog altijd het medium dat mensen het meest kan beroeren. Hoe vaak ervaren we niet dat een schitterende toespraak of lezing ons veel dieper aangrijpt dan de inhoud van tien boeken over dat onderwerp? Of dat we een geliefde auteur pas echt begrijpen als we hem live aan het woord horen?

Ganzenveer
Natuurlijk zijn er uitvindingen die zo superieur zijn aan voorgaande praktijken dat ze die voorgoed degraderen. Niemand schrijft nog met een ganzenveer sinds BIC, in afwachting van de schrijfmachine en de elektronische media, het schrijven voor ons vergemakkelijkte. En ook de zwart-wit tv, de oude grammafoonplaat, de eerste bandopnemers en de eerste generaties van pc's zijn inmiddels verdwenen. Overschaduwd en aan de kant gezet door verbeterde versies van henzelf.

Maar voor de media blijft gelden dat de vooruitgang nooit één deur sluit vooraleer er honderd andere te openen. Wat onze communicatiemogelijkheden vergroot, zal ze niet inperken. Nieuwe media zijn als concentrische cirkels in een oneindige ruimte. Het zijn geen communicerende vaten. Wat erbij komt, moet niet op een ander punt weer ingeleverd worden. Steeds vaker is het niet of-of, maar en-en. Hoe meer talen je spreekt, des te meer aandacht je hebt voor je eigen taal. Hoe meer culturen je opsnuift, des te vertrouwder je eigen cultuur wordt. Alleen wie zich opsluit in z'n eigen taal en cultuur is een vogel voor de kat. Eigenlijk is het een kwestie van creativiteit. Creativiteit kent geen einde, geen grens en ook geen terugval. Creativiteit is eindeloze overmaat. Bovendien staat deze wereld wat betreft communicatie nog altijd in z'n kinderschoenen, dus alle technologische veranderingen in dienst van deze communicatie zijn welkom.

Nieuwe lezers
Ik zie het papieren boek daarom niet verdwijnen. Is er één papieren krant verdwenen sinds we vele kranten dankzij een internetversie ook online kunnen lezen? Zal ik m'n papieren boeken naar de tweedehands boekwinkel brengen omdat ik een boek ook als e-book kan lezen? Ik denk er niet aan, sinds het papieren boek ook voordelen biedt die het e-book nooit zal opleveren, en vice versa. Voordelen zoals de onverwoestbare materialiteit van het papieren boek, de beschikbaarheid ervan in je eigen boekenkast en de staat van het boek die bewijst hoe vaak je het gelezen hebt en die je meteen toont waar je iets kan terugvinden. Ongetwijfeld zal het e-book nieuwe lezers aantrekken, lezers voor wie de drempel naar uitgever of boekhandel te hoog is. Zelf zie ik de e-books als een mooie aanvulling op mijn papieren boeken. Ik neem de e-books er graag bij. Maar laat mij de papieren stapstenen van m'n eigen intellectuele ontwikkeling, want mijn voorkeur blijft uitgaan naar de vele papieren boeken die samen mijn boekencollectie vormen.

Uiteraard zal de iPad- en e-bookrevolutie de verhouding tussen schrijver en uitgever veranderen. In vele opzichten krijgt de auteur meer troeven in handen om zijn eigen boek uit te geven. Maar als promotor en verkoper van boeken hoeft die versterkte autonomie van de auteur de slimme uitgever niet te schaden. Ik zie auteur en uitgever in het snel veranderende medialandschap best een nieuw evenwicht vinden. Een evenwicht waar ze beiden beter van worden.


Guy Verhofstadt is europarlementariër en oud-premier van België.

Maandagavond heeft in De Rode Hoed een debat plaats over de toekomst van het papieren boek. Voor meer informatie: www.rodehoed.nl.

Dit essay is onderdeel van de bundel Ramsj, geschreven in opdracht van Literair Productiehuis Wintertuin.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.