Voorbeschouwing

Guggenheim Museum maakt het wel heel erg bont

Van de meer dan driehonderd werken van het kunstenaarsduo Fischli en Weiss die nu te zien zijn in New York, val je nog steeds achterover. Zo invloedrijk en opvallend eigentijds is hun oeuvre.

Beeld Peter Fischli en David Weiss

Natuurlijk is hun bekendste werk er ook. Hoe zou Der Lauf der Dinge op een overzicht van Fischli en Weiss kúnnen ontbreken? Maar het Guggenheim Museum in New York maakt het wel erg bont. Daar is de beroemde film van het Zwitserse duo, de half uur durende kettingreactie van rollende autobanden, omkieperende balken, lopende vuurtjes en ontploffende emmers nota bene twéé keer te zien.

Dat is raar. En toch klopt het.

Het kan alleen in het Guggenheim. In die spiraalvormige tentoonstellingsruimte met de hellende vloer is het niet moeilijk voor te stellen dat de dingen gaan schuiven - alsof het gebouw de video een extra zetje geeft. Wie de film verlaat om hem in een lager gelegen zaal weer aan te treffen, heeft het gevoel dat het proces van oorzaak en gevolg zich buiten het gezichtsveld verder heeft ontrold.

De dubbele vertoning past ook bij de status van Der Lauf der Dinge (The Way Things Go, 1987) als de best verkochte (en dus meest gereproduceerde) kunstfilm aller tijden. Dertig jaar oud is-ie, en nog altijd een bestseller in galeries en museumwinkels. Zo populair is de film, dat hij de rest van Fischli en Weiss' oeuvre een beetje heeft overschaduwd. Noem nog maar eens drie werken van het tweetal. Vooruit, twee dan.

Oke, één.

Met meer dan driehonderd werken geeft het Guggenheim de gelegenheid het geheugen op te frissen, dan wel kennis te maken met het oeuvre van het duo, waarvan de 33-jarige samenwerking vroegtijdig eindigde met het overlijden van Weiss in 2012. En ook: te constateren hoe invloedrijk dat oeuvre is geweest, en hoe eigentijds het nog altijd is. Dat zit 'm niet zozeer in het voorkomen van het werk - dat loopt namelijk uiteen van installaties, foto's, sculpturen tot video's. Dat zit 'm vooral in de mentaliteit.

Die stak al de kop op in hun eerste werk, de Wurstserie. Peter Fischli (1952) en David Weiss (1946-2012) kenden elkaar van het uitgaansleven in Zürich en hadden op een blauwe maandag flyers voor een fictieve punkband - vernoemd naar een lokale supermarkt - gemaakt, toen ze in 1979 begonnen aan een serie foto's van miniatuurscènes. Het basismateriaal: worst. Er is een modeshow met worst, een autocrash met worst (plus sigarettenpeuken als getuigen), er is een Ho Chi Minh-route met alfalfa in de hoofdrol.

De Wurstserie was licht, speels en bewust rommelig; in alles het tegendeel van wat kunst tot dan toe was. Gevoed door een punkmentaliteit, maar niet boos. En: niet kostbaar, niet bloedserieus, niet ingewikkeld.

De voorliefde voor klunzigheid bleef hun samenwerking lang domineren. In hun films over de anti-helden Rat en Panda, waarin Fischli en Weiss in mottige dierenkostuums in galeries rondschooieren. Of in Der Lauf der Dinge, waar het hoge houtje-touwtje-gehalte de kettingreactie regelmatig richting mislukking duwt - en de toeschouwer nóg verder naar het puntje van zijn stoel.

Grande dame

Het overzicht van Fischli en Weiss is de laatste tentoonstelling van hoofdconservator Nancy Spector voor het Guggenheim Museum. Na bijna dertig jaar te hebben gewerkt voor de grande dame onder de musea in Manhattan (waar ze kunstenaars als Matthew Barney, Maurizio Cattelan, Tino Sehgal en Marina Abramovic bracht) vertrekt ze naar het Brooklyn Museum, een respectabel instituut met verfrissende ambities, maar wel aan de verkeerde kant van de rivier. Het is een sensationele transfer: alsof Barcelona's Lionel Messi door Valencia wordt weggekaapt. De overstap is door de kunstscene van Brooklyn met gejuich ontvangen. Manhattan eat your heart out.

Aan orde had het duo sowieso een broertje dood. Vaste waarden en schijnzekerheden hielpen ze met zichtbaar genoegen om zeep. De hilarisch simpele schema's van de werkelijkheid, zoals Order and Cleanliness (1981), met 'die Dummheit' links, 'das Licht' rechts, en vier overzichtelijke stappen daartussen, lijken 35 jaar na dato eng veel op flip-overwijsheden van managementgoeroes.

Hoogtepunt in het Guggenheim: de wereldgeschiedenis vervat in 170 tafereeltjes van klei, van 'de laatste dinosaurus' tot 'Mick Jagger en Brian Jones die tevreden naar huis lopen na het componeren van I Can't Get No Satisfaction'.

Nu zijn humor en beeldende kunst niet een veelvoorkomend setje. Als kunstenaars er al onder werktijd naar grijpen, dan is het meestal naar de verfijnde variant, naar ironische distantie. Niet Fischli en Weiss. Het duo, zei Fischli onlangs in een interview met The New York Times, 'was nooit bang voor de flauwe grap, de grap die zo slecht is dat het gênant wordt.'

Het is exact wat hun kunst zo bevrijdend maakt - en door laat echoën in werk van latere kunstenaars, van Erik van Lieshout tot Paul McCarthy tot Maurizio Cattelan. Flauwe grappen durven maken, onnozele vragen stellen over wezenlijke zaken. Letterlijk, in het geval van de installatie Questions (2000-2003) in de nok van het Guggenheim, waar in een verduisterde zaal vragen oplichten en weer uitdoven, als hersenspinsels die je 's nachts uit je slaap houden: 'Do opinions come on their own?' 'Why is everything so far away?' 'What good is the moon?' 'Wo sind meine Schlüssel?'

Peter Fischli/David Weiss: How to work better. Guggenheim Museum, New York, t/m 27/4.


Suddenly this overview (1981-heden)

Toen een galeriehouder een gat in zijn programmering had te vullen en Fischli en Weiss vroeg in te springen, kwam het duo op de proppen met het absurd ambitieuze plan om in zes weken tijd een encyclopedisch overzicht te maken van alle kennis van de wereld. Gekneed uit ongebakken klei, materiaal uit de kleuterklas. Op 170 gelijke voetstukken staan de geschiedkundige gebeurtenissen in het Guggenheim uitgestald: de 'Landing van de geallieerden in Normandië' naast 'De uitvinding van de minirok' of 'Meneer en mevrouw Einstein kort na de verwekking van hun zoon, het genie Albert'. Grote en kleine zaken, fictie en werkelijkheid: ze zijn uitwisselbaar, laten Fischli & Weiss vrolijk zien. Er bestaat geen orde, enkel chaos. Er bestaan geen grote verhalen, alleen het belang dat je er zelf aan toekent.

Here, kitty, kitty (2016)

Drie minuten, dan is het magische moment voorbij. Op Times Square in New York was in februari dagelijks, vlak voor middernacht, op zo'n zestig schermen géén reclame te zien. Wel: een poes die onverstoorbaar haar melk opslobbert. Klokslag twaalf was ze weer verdwenen, als de Cheshire Cat in Alice in Wonderland. Het filmpje was onderdeel van het cultuurinitiatief Midnight Moment, dat maandelijks een kunstenaar een aantal schermen laat vullen. Het is onmogelijk, besefte Fischli, iets te verzinnen dat spectaculairder is dan het visuele geweld van Times Square. Dus kwam hij, geheel in de geest van het duo, met iets alledaags. Een kat. Die niets in de aanbieding heeft. Maar wel alle aandacht trekt. Banaal en toch sprookjesachtig.

Beeld Peter Fischli and David Weiss

Rat en panda (1981-2009)

In Los Angeles maken Fischli en Weiss twee lowbudgetfilms over Rat en Panda, gespeeld door de kunstenaars zelf, gehuld in mottige kostuums van een verhuurbedrijf in Hollywood. Rat en Panda vormen een komisch duo volgens het beproefde recept van tegengestelde karakters - net als Laurel & Hardy, Don Quichote en Sancho Panza of Bert en Ernie. De schmutzige antihelden gaan op zoek naar succes (en falen jammerlijk), in een vage roadmovie (Der Rechte Weg, 1983) en in een onnavolgbare detective (Der geringste Widerstand, 1981), waarin ze de kunstwereld op de hak nemen door quasi-filosofisch te oreren in een diepzinnig Duits. 'Schoonheid is niet altijd waar en de waarheid is niet altijd mooi, helaas.'

Beeld Peter Fischli and David Weiss

Im teppichladen (uit de wurstseries) (1979)

Bloedworst, mortadella, katenspek. Tongenworst, galantine en augurken - wat een geschenk voor de kunstgeschiedenis dat de koelkast van David Weiss goed gevuld was. In 1979 besloot Weiss met Peter Fischli een fotoserie te maken van miniatuurwerelden die enkel mochten worden opgebouwd uit wat in huis voorradig was. Dus werd de koelkast geplunderd, de asbak geleegd, het servies opgestapeld. Een rommelig bed met kussens werd getransformeerd tot een overtuigend Alpenlandschap, een bad met brokken piepschuim de plek waar de Titanic zonk. De Wurstserie laat zien, zei Fischli eens, dat je een object maar een andere naam hoeft te geven om dat object te veranderen. 'Zoals kinderen doen in hun spel: een fles wordt een raket, een schoen een boot.' Of zoals een vriendin antwoordde nadat ik op Facebook een foto van Im Teppichladen had gepost met de vraag welke vleeswaren er op te zien zijn: 'Ik zie alleen maar tapijten en matten. Sorry.'

Beeld Peter Fischli en David Weiss

Untitled (1994-2013)

De alledaagse werkelijkheid loopt als een rode draad door het oeuvre van Fischli en Weiss. De Zwitsers zagen er onvoorziene mogelijkheden in. Of het nu ging om de vleeswaren in hun koelkast, om internationale vliegvelden (waar zij een fotoserie van maakten) of de dagelijkse busrit van en naar hun atelier (die resulteerde in een film) - in de meest onopmerkelijke dingen zagen zij een opmerkelijke esthetiek. Het bovenste deel van de omgang van het Guggenheim lijkt volgestouwd met spullen uit Fischli en Weiss' werkplaats: emmers verf, rondslingerende videotapes, een bakje met kattenbakkorrels. Alles is echter zorgvuldig nagemaakt, gesneden uit polyurethaan. Het werkt als een soort test voor de bezoeker: zie je na de stoomcursus Fischli en Weiss de schoonheid van banale voorwerpen? Wie de verzameling voor achtergelaten troep van de tentoonstellingsopbouwers aanziet, en voortijdig omkeert, mist de toegift van de expositie: installaties die verstopt zijn in de nok van het museum.

Beeld Peter Fischli en David Weiss
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden