Grote Oorlog als baken voor het geheugen

In België staat de periode 1914-'18 te boek als De Grote Oorlog. Daarmee wordt eer bewezen aan de soldaten die al die jaren stand hielden achter de IJzer - een Vlaams riviertje waar de getrainde polsstokspringer zonder natte voeten overheen zou komen....

Sander van Walsum

Vooral de Dodengang sprak tot de verbeelding: een onderdeel van de Belgische stellingen dat ongunstig was gesitueerd ten opzichte van de Duitse schutters. Nergens in Vlaanderen waren de verliezen zo talrijk. Van de veteranen zijn er nog vijf in leven. Hun leeftijd loopt uiteen van 99 tot 104 jaar. In november 1998, tachtig jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog, deden allen hun verhaal voor de VPRO-camera.

Het is een fragmentarisch verhaal, want coherente zinnen kunnen de meesten niet meer produceren. De een komt niet verder dan het geluid van inslaande kogels. De ander wil de kijkers ervan overtuigen dat hij - in tegenstelling tot de neef van wijlen zijn vrouw - 'nooit geen schrik heeft gehad'. Hij brengt flarden van soldatenliedjes ten gehore. Liefdesliedjes, want daar hielden ze van.

De oudste overlevende wordt door zijn hoogbejaarde zoon en dochter tegen zijn herinneringen in bescherming genomen omdat ze bang zijn dat deze een hartstilstand te weeg zullen brengen. De jongste veteraan die als zestienjarige heeft gediend, is nog in staat herdenkingen bij te wonen. Hier maakt hij duidelijk dat hij voor een ideaal heeft gevochten waarmee het nageslacht geen affiniteit meer heeft: de eenheid der Belgen.

De eenzaamheid van deze veel te oude mensen wordt treffend in beeld gebracht. Hun leven heeft na 1918 nooit meer de intensiteit van de oorlogsjaren gekend. Die periode is de baken in een zee van ordeloze herinneringen.

Maar de nieuwsgierigheid wordt niet geheel bevredigd. De kijker wil méér weten. Hoe zag de broze man met de lege ogen er vróeger uit? Hoe is het hem na 1918 vergaan? En wie zijn de mensen met wie ze nú hun leven delen? Het gemis aan 'authentiek en nog nooit vertoond filmmateriaal' is misschien nog te billijken. Maar in zijn hang naar soberheid lijkt regisseur John Appel wat te zijn doorgeschoten. Aan een mensenleven dat meer dan een eeuw beslaat, doet een momentopname van november 1998 geen recht. En wie de nagalm van De Grote Oorlog in het leven van stokoude mannen wil laten horen, kan niet aan die oorlog als historische gebeurtenis voorbijgaan. Dat doet Appel met een opmerkelijk gemak.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden