Grootvader vertelt

Een kleine tien jaar geleden, in zijn roman Timequake, kondigde Kurt Vonnegut zijn pensioen als romanschrijver aan. Het heeft de auteur van klassiekers als Slaughterhouse-Five, Breakfast With Champions, Cat's Cradle en The Sirens of Titan er niet van weerhouden te blijven schrijven....

Sindsdien heeft de auteur, die afgelopen november 83 jaarwerd, zich onder meer beziggehouden met het schrijven van columnsin het tijdschrift In These Times. Vonneguts nieuwste boek, A ManWithout A Country, leunt zwaar op die activiteit en bevatdaarnaast een reeks illustraties, gebaseerd op zijdezeefdrukkendie de schrijver in samenwerking met een bevriende kunstenaarvervaardigde. Het overgrote deel daarvan bestaat uithandgeschreven teksten, een soort tegelwijsheden uit de wereldvolgens Vonnegut. Zoals: 'Denk je dat Arabieren dom zijn? Zegaven ons onze cijfers. Probeer maar eens staartdelingen te makenmet Romeinse cijfers.'

A Man Without A Country bevat een verzameling soms spitse,vaker wat flauwe, soms grappige, vaker behoorlijk oudbakkenbespiegelingen van een man die een aantal schijnbaretegenstellingen in zich verenigt: socialist maar ookconservatief, idealist maar ook cynicus, humorist maar ook eenbeetje een zeur. Eigenlijk zoals het hoort wanneer je oud, wijsen der dagen zat bent, maar nog niet aan sterven moet denken.

De rode draad die door deze bespiegelingen loopt, is die vaneen elegie voor de planeet aarde en de idealisten die haarbevolkten. Een van Vonneguts helden is Eugene V. Debs, desocialist die in de eerste decennia van de 20ste eeuw vijfmaaldeelnam aan de presidentsverkiezingen en bij zijn voorlaatstepoging, in 1912, 6 procent van de stemmen behaalde. Van Debs zijnde legendarische woorden: 'As long as there is a lower class, Iam in it. As long as there is a criminal element, I'm of it. Aslong as there is a soul in prison, I am not free.'

Vonnegut vergelijkt deze uitspraken met de zogehetenzaligsprekingen uit de Bergrede van Christus ('Gezegend zijn dezachtmoedigen, want zij zullen de aarde beërven. Gezegend zijnde barmhartigen', etc.), om vervolgens te constateren dat dezebelijder van het in Amerika zo verfoeide socialisme aanzienlijkmeer begrepen heeft van de principes van het christendom danlieden als Bush, Cheney of Rumsfelt.

Bush en zijn regering zijn de grote boosdoeners in dezebundel. De president, voormalig oliebaron met nog immer primaconnecties in de Texaanse oliewereld, is bij Vonnegut symboolvoor wat hij de gevaarlijkste verslaving van de moderne tijdacht: die aan fossiele brandstoffen, die volgens hem tot de doodvan onze planeet zullen leiden. Hij zal zich dan ook hebbenverbeten (of zich juist een breuk hebben gelachen) toen hijafgelopen dinsdag bij de State of the Union vernam dat ook Bushin dit verband het woord 'verslaafd' gebruikt. Maar er is eenverschil. Bush zoekt de oplossing in alternatieven voorbuitenlandse olie. Vonnegut - een commentator tenslotte, geenpoliticus - geeft geen concrete oplossingen, maar het isimpliciet duidelijk dat hij een afkeer heeft van deoverconsumptie waaruit de grote Amerikaanse energievraagvoortkomt.

De wijze waarop de mens de aarde behandelt als een prooiwaarop net zo lang roofbouw wordt gepleegd tot ze 'op' is, is eentelkens terugkerend motief in A Man Without A Country. 'Degrootste waarheid waarmee we thans worden geconfronteerd - ietsdat me waarschijnlijk gedurende de rest van mijn leven ervan zalweerhouden grappen te maken - is dat het mensen geen donder kanschelen of de planeet eraan gaat of niet.'

Nee, dan vroeger. 'Vele jaren geleden was ik zo onschuldig tegeloven dat het mogelijk was dat wij het menselijke en redelijkeAmerika zouden worden waar zovelen van mijn generatie vandroomden. We droomden van zo'n Amerika tijdens de GroteDepressie, toen er geen banen waren. En we vochten en stiervenvoor die droom tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen er geen vredewas.'

Dit is geen klaagzang aan de biljarttafel van hetbejaardentehuis, hier is een van Amerika's grootste levendeschrijvers aan het woord. Vonnegut, die zijn venijn altijd zoconfronterend humoristisch kon verpakken, is inderdaad nietgrappig meer. Hij beperkt zich tot grijze constateringen als:'De waarheid kan behoorlijk hard aankomen, weet je.'

Grootvader vertelt. Over dat de extended family het besterecept is tegen echtscheiding. Over hoe mensen veel meer van hetleven zouden moeten genieten, want het is voorbij voor je er ergin hebt. En nog maar weer eens over zijn tijd als krijgsgevangenenabij Dresden, waar het gruwelijke bombardement hem inspireerdetot Slaughterhouse-Five.

Het leesbaarst is Vonnegut als hij over zijn helden schrijft:de eerdergenoemde Debs, de eeuwige humorist Mark Twain, deHongaarse arts Ignaz Semmelweis, de bibliothecarissen vanAmerika's openbare bibliotheken, die zich opwerpen alsverdedigers van het vrije geschreven woord.

Kurt Vonnegut zelf is inderdaad uitgeschreven. A Man WithoutA Country bewijst het. Toch heeft deze bundel zijn waarde. Wanthoe lang is het eigenlijk geleden dat we Slaughterhouse-Five ofeen van die andere klassiekers uit de kast haalden?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden