Review

Groot gebrek aan samenhang en acteerkunsten in Democracy in America

Op papier is Democracy in America een stukje hoogst actuele maatschappijkritiek, op het toneel valt dat helaas nogal tegen. Het blijft gissen naar samenhang, betekenis of boodschap. De schitterende beelden boeten hierdoor aan kracht in.

null Beeld RV
Beeld RV

Gehoord in de foyer na afloop van Romeo Castellucci's Democracy in America: 'Volgens mij was het feministisch theater?' Die vertwijfeling bij de toeschouwer, tastend op zoek naar betekenis, is kenmerkend voor het werk van de Italiaan Castellucci, dit jaar voor de vijfde keer te gast op het Holland Festival.

Democracy in America

Theater

Door Romeo Castellucci 4/6, Stadsschouwburg Amsterdam, Holland Festival. Vandaag nog daar te zien.

Castellucci vergast zijn publiek graag op beeldenreeksen van een adembenemende schoonheid, een soort levende beeldende kunst op toneel, maar verwart en irriteert vervolgens domweg door een volstrekt gebrek aan coherentie. Het blijft gissen naar samenhang, betekenis of boodschap, zelfs als daar, en dit is natuurlijk een zwaktebod, uitvoerig in begeleidende en ter plaatse geprojecteerde teksten op wordt gehamerd.

Zo ook bij Democracy in America, dat kennelijk is gebaseerd op het boek De la démocratie en Amérique (1835-1840), waarin de Fransman Alexis de Tocqueville de ontluikende democratie in Amerika bezingt, en tegelijk waarschuwt voor de 'tirannie van de meerderheid'. Spanning tussen individu en collectief, tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, iets met de noodzaak van rituelen en, o ja, de zoektocht naar de beste samenlevingsvorm. Ziedaar, via de omweg van de geschiedenis: een hoogst actuele, theatrale reflectie op een maatschappij op drift. Op papier dan, want op toneel is van dit theoretisch raamwerk bijzonder weinig terug te vinden.

Dat hoeft niet bezwaarlijk te zijn. In plaats van taaie filosofische kost serveert Castellucci zinnelijke, poëtische beelden die in de verte soms iets van bovenstaande spanningen en contrasten suggereren. Half verscholen achter gaasdoek - zijn handelsmerk, inmiddels - creëert hij mystieke tableaux vivants, oogstrelend belicht en begeleid door een hypnotiserende soundscape. We zien een verwilderde vrouw die door water lijkt te waden, met een naakt kind op haar rug. Ze geeft het weg aan vier andere vrouwen, keurig in strak gesteven jurken en kappen. Verkocht; slachtoffer van een wreed economisch systeem waarin de armen creperen en een onverschillige god wegkijkt. Even later lijkt de vrouw zichzelf te geselen door haar lange haar, nat van rode verf, steeds opnieuw tegen een lichtbalk te zwiepen. Een eenvoudige theatrale vondst, esthetisch en onschuldig, die toch meteen associaties wekt met marteling en religieuze boetedoening. Schitterend is de surrealistische sequentie waarin de vrouw zich diep onder water lijkt te bevinden - gaas, licht en muziek creëren een onweerstaanbare illusie - terwijl vlak vóór haar vier dansende showgirls versneld hun routines opvoeren. Betoverend en filmisch, met Twin Peaks-achtige huiver en magie, dat is Castellucci op zijn best. Dan kunnen filosofische en religieuze pretenties je gestolen worden, en fascineert de voorstelling op een intuïtief, elementair niveau.

Overbodig en zelfs tenenkrommend zijn juist de twee scènes waarin Castellucci de materie meer verhalend tracht over te brengen. In de ene zien we de vrouw en haar man, een arme boer, die ruziën over de schrale oogst en hun onverschillige god, totdat haar wanhoopsdaad aan het licht komt. In de andere kibbelen twee indianen over de vraag of ze zich wel of niet de taal van de blanken moeten aanleren. Voeg je je naar het systeem of verzet je je? Kun je het in jouw voordeel aanwenden, of verzwelgt het je dan? Interessante materie. Maar in de eerste, zeer lange scène is de tekst melodramatisch en het acteerwerk ondraaglijk eendimensionaal - de twee 'actrices' zijn prachtige dansers maar kunnen niets met tekst of inleving, al doen ze hun uiterste best. De tweede scène is in zijn verbeelding van een 'primitief' volk hemeltergend eurocentrisch. Deze platte, naïeve toneelstukjes staan op gespannen voet met de symbolische rijkdom van de beelden, die hierdoor aan kracht en mysterie inboeten.

Castellucci kan in zijn werk grootse momenten van theatrale transcendentie realiseren. Maar in Democracy in America zijn die momenten schaars. En dan gaan hoogdravende pretenties en niet-ingeloste beloften fataal irriteren.

Duivelskunstenaar Castellucci

Romeo Castellucci is al zijn hele carrière zowel omstreden als bejubeld.

De Italiaan Romeo Castellucci (56) regisseert toneel en opera en is al ruim drie decennia dé Europese kunstfestivallieveling.

Zijn werk is wereldwijd in meer dan vijftig landen te zien geweest, waar hij steevast wordt bewierookt als theatermagiër of verguisd als beeldenstormer.

Het Holland Festival introduceerde hem in 1998 in Nederland met de even omstreden als bejubelde Shakespearebewerking Giulio Cesare, waarin hij onder anderen twee anorexiapatiënten op toneel zette. In On the concept of the Face, Regarding the Son of God (2011) liet hij een afbeelding van het gezicht van Jezus besmeuren en verscheuren, en een demente man op het toneel drie kwartier lanng in zijn broek poepen.

Democracy in America kan worden beschouwd als een 'bravere' Castellucci.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden