Grondlegger van wereldatlas

De 'aartsvader van onze atlas'. Die eretitel krijgt de Antwerpse kaartenmaker Abraham Ortelius (1527-1598), aan wie de Amsterdamse universiteitsbibliotheek deze zomer (tot en met 21 augustus) een expositie wijdt ter gelegenheid van zijn vierhonderdste sterfdag....

HAN VAN GESSEL

Ortelius geniet, hoewel niet helemaal onbekend, minder algemene bekendheid dan zijn collega en landgenoot Gerard Mercator, die de term 'atlas' muntte, schrijft Jan Werner in de begeleidende publicatie Abraham Ortelius (UB/Canaletto; * 32,50). 'Toch was het Ortelius die als eerste erin slaagde een systematisch kaartenoverzicht van de gehele wereld te publiceren, opgebouwd uit een geordende reeks van bij elkaar behorende gedrukte kaarten. Kaarten van gelijk formaat en met een homogene aanpak in vormgeving, kartografische elementen en symbolen.'

Het Theatrum Orbis Terrarum kende een groot succes. In enkele tientallen jaren verschenen dertig edities, met teksten in zeven talen. In 1579 voegde Ortelius aan het Theatrum het Parergon toe, een reeks kaarten over zijn favoriete thema: de klassieke Oudheid. Voor de productie van het Theatrum werden in totaal 178 koperplaten gebruikt, waarvan sommige in alle edities werden afgedrukt. Geschat wordt dat van alle platen in totaal zo'n negenhonderdduizend afdrukken zijn gemaakt.

Ortelius' werk past in een traditie die haar wortels heeft in het werk van de Griekse astronoom en geograaf Ptolemaeus, die leefde in de tweede eeuw na Christus in het Egyptische Alexandrië. Zijn Geographia vormde een schatkamer van geografische kennis. Werner: 'De Geographia van Ptolemaeus heeft, vooral sinds de gedrukte edities zich over de wetenschappelijke wereld verspreidden, een grote invloed gehad op het geografisch denken in de Renaissance. De kaarten vormden de basis voor de verdere completering van het wereldbeeld. Zij stimuleerden het denken, de theorievorming over de aarde, lokten ontdekkingsreizen en geodetische opmetingen uit en de uitwerking ervan op papier in de vorm van kaarten.'

Ortelius, geboren als Abraham Ortels, stond in Antwerpen op zeer vriendschappelijke voet met de meesterdrukker Christoffel Plantijn. Hij komt vanaf 1558 voor in de administratie van Plantijn als een regelmatige koper van kaarten. Met de Spaanse machthebbers in het Antwerpen van die tijd onderhield hij prettige contacten, zozeer zelfs dat hem in 1573 door Filips II de titel 'koninklijk geograaf' werd verleend. In 1576, het jaar van de 'Spaanse furie', werd de grond hem toch te heet onder de voeten. Hij vluchtte naar Engeland en Ierland, maar keerde na een aantal jaren naar zijn geboortestad terug.

Han van Gessel

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden