Kleurstof Groen

Groen: de kleur van goed doen, maar tevens een bedrieglijke pestkop

Deze zomer bespreekt Wieteke van Zeil elke week een kleur die een opvallende rol speelt in het nieuws en in eeuwen cultuur. Wat betekent die kleur? Aflevering 5: groen. Van klimaatgroen tot misleidend paradijsgroen uit Tahiti.

Klimaatactivist Krysta Cook in San Francisco. Beeld Josh Edelson / AFP

Weinig kleuren hebben zo’n vanzelfsprekende betekenis in het nieuws als groen. Het woord is een soort belofte dat er rekening wordt gehouden met meer dan alleen de mens. The Green Deal, GroenLinks, groene stroom, groen tanken, groen vliegen, wie groen doet kan zichzelf het gevoel geven een beetje goed te zijn. De kleur hoort natuurlijk bij de klimaatprotesten, al is daar toch een kansje blijven liggen. Elke week zijn er wereldwijd protesten, door inmiddels miljoenen kinderen en volwassenen, en elke week krijgt de 16-jarige Greta Thunberg meer voet aan de grond met haar volhardende betoog dat leiders naar de feiten van wetenschappers moeten handelen. Angela Merkel liet al weten dat de tiener de Duitse regering heeft wakker geschud, de belangenorganisatie voor de olieproducerende landen Opec heeft Thunberg vorige maand ‘de grootste bedreiging voor de fossielebrandstofindustrie’  genoemd, en wie haar onbevreesde voordrachten hoort, snapt dat ze onlangs door de Schotse schrijver Ali Smith werd vergeleken met wat de Grieken een parrhesiastes noemden; iemand die waarheid boven macht verkiest, moraal boven eigenbelang, kritiek boven vleierij, en oprechtheid boven strategie.

Bij al die kwalificaties hoort het woord groen, ook al was dat vroeger anders, toen in de christelijke beeldtaal groen kwaad en afgunst symboliseerde, en zijn er andere betekenissen in culturen als de Chinese, Egyptische en Islamitische (respectievelijk, onder meer: voorspoed, gezondheid, paradijs).

Renoir, Near the Lake, 1879-1880. Beeld Collectie Art Institute Chicago

Je zou denken dat het hedendaagse groen meteen werd ingezet bij de protesten. Waarom zijn niet alle demonstranten in het groen? Waarom lenen ze niet de efficiëntie van de gele hesjes en de roze pussy hats om aandacht te krijgen, als het zo voor het oprapen ligt? Misschien is het de parrhesia, het totale gebrek aan opsmuk.

Als kleur van de natuur geeft groen soms een gevoel onderdeel te zijn van iets groters. Zoals bij Renoirs mensen op een balkon, omgeven door heiig bladgroen; een intieme, omsloten sfeer. Maar de kleur is een drama voor kunstenaars. Al eeuwen. Kunstenaars wanen zich graag een beetje God, maar dat stelt de kleur groen jennerig op de proef. Groen is nou net het pestertje onder de pigmenten. Het wil niet mengen, het wil niet houden, het verbleekt, wordt transparant of blauw of bruin, en het is soms zelfs dodelijk. Groen is nauwelijks te doen. Zo vast in de natuur, zo weerbarstig op het doek. Een tegenstelling waar je als kunstenaar mal van zou kunnen worden.

Jan en Hubert van Eyck, Het Lam Gods, 1432, detail uit het centerale paneel. Sint-Baafskathedraal, Gent. Beeld Lukasweb Vlaanderen

Jan van Eyck was een van de vroegsten die het uitbeelden van natuur beheerste als een slangenbezweerder, begin 15de eeuw. Hij wist hoe licht op de bladeren viel, hoe je met één verfstreek een tak, vrucht of boomsoort kon suggereren, en hoe je flora inzet om sfeer te creëren – zie de Zuid-Europese citroenbomen in Het Lam Gods, voor extra paradijsgevoel.

Natuurgroen mag dan ‘authentiek’ en ‘puur’ uitstralen, dat hoeft natuurlijk allerminst te kloppen – zie ook het ‘groenwassen’ van sommige vervuilende industrieën. Kehinde Wiley zet die bedrieglijkheid mooi in in zijn nieuwste portretten uit Tahiti. Rondom de mahu’s die hij portretteerde (mannen die traditionele rollen van de vrouw vervullen, soms transgenders) beeldt hij in een prachtig landschap vol fel groen en rood uit. Het lijkt een oase zoals ook Paul Gauguin Tahiti als paradijs voorstelde, maar de galerie-eigenaar in Parijs vertelde me dat juist deze bomen en bloemen allemaal geïmporteerd zijn door Europese kolonisten in de 19de eeuw.

Celadon pot met bloemmotieven uit Longquan, China. Yuan Dynastie (1279-1368), The Museum of East Asian Art, Bath. Beeld Imageselect

Mijn lievelingsgroen, tenslotte, is groen dat eeuwenlang geheim bleef voor normale mensen. Dat dus terecht de naam ‘mi se had’, mystieke kleur, alleen bestemd voor koninklijke ogen. Het porselein was bedoeld om de steen jade te imiteren, in China, en later in Japan en Korea. Dat groen, door een Franse schrijver tot ‘celadon’ betiteld in de 19de eeuw, is het diepste, zachtste, mistigste groen dat er is. Groen als meditatie; alles komt en gaat, alles zal kalmeren, alles bloeit straks weer.

Death by green

In 1775 dacht de Zwitserse wetenschapper Carl Wilhelm Scheele een oplossing te hebben voor de grillige mengkleur groen. Bij een onderzoek naar arsenicum vond hij de stof koperarseniet, een licht en helder groenpigment. Ideaal voor verf en stofindustrie, dacht hij, en het werd een grote hit. In 1863 schreef The Times dat er in Groot-Brittannië jaarlijks tussen vijfhonderd en zevenhonderd ton Scheeles groen werd geproduceerd. Dames wilden groene jurken, families wilden groen behang, zelfs snoepgoed werd met koperarseniet groen gekleurd. Totdat er mensen doodgingen. Artsen en wetenschappers ontdekten dat een stuk behang van veertig vierkante meter genoeg was om twee volwassenen te vergiftigen. Het arsenicum was schadelijk via inademing. Lang werd gedacht dat ook Napoleon, verbannen naar Sint-Helena in een huis met mooi groen behang, aan arsenicumvergiftiging is gestorven, maar dat werd in 2008 na onderzoek van zijn haar ontkracht.

Bron: Kassia St Clair, ‘Het geheime leven van kleuren’, 2017

Kehinde Wiley, The Call, 2019, olieverf op doek (detail), Galerie Templon, Parijs. Beeld Courtesy Galerie Templon Parijs.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden