Komedie

Grimm

Leuke ideetjes, geen lange adem

Jacob en Marie knijpen even met de ogen. De broer en de zus, volwassen kinderen achtergelaten in het bos, zijn in Spanje aangekomen. Een moment dat regisseur Alex van Warmerdam gretig benadrukt. Jacob en Marie knijpen niet alleen met de ogen - ze kijken, als ze beseffen waar ze zijn, hun ogen uit. 'Spanje!', zegt Van Warmerdam via zijn personages. Het is voorbij met de sloten en de weilanden. Vanaf nu is het tijd voor het drama dat past bij het land van sangre de toro, Buñuel en processies.


In zijn vijfde speelfilm Grimm neemt Van Warmerdam zijn eigen werkwijze op de korrel. De regisseur wijkt daartoe uit naar het zuiden van Spanje, waar de berglandschappen geheimzinnig en robuust zijn. Ze vormen de tegenpool van Van Warmerdams Nederlandse werkelijkheid, die pleegt te bestaan uit huiskamers, lege straten (waar soms een Solex doorheen scheurt), een postbode en een dikke slager.



Al in zijn eerste toneelstuk Graniet (1982) duikt in de toneelomschrijving een berglandschap op - Van Warmerdams fascinatie is dus hardnekkig. Toch duurde het twintig jaar voordat de filmmaker zijn hoofdpersonen er ook echt een avontuur laat beleven. Jacob en Marie arriveren in Zuid-Europa met de brommer. Even daarvoor waren ze nog in een Nederlands bos in de weer met een geroosterde hond, een hitsige boerenvrouw en een hakblok. Op de vlucht voor nog meer onraad trekken ze de wijde wereld in.



Grimm is een film met twee gezichten. Het eerste, Nederlandse deel oogt als wat 'typisch Van Warmerdam' is gaan heten: kluchtige hardvochtigheid, vormgegeven in gestileerde taferelen. Typisch Van Warmerdam? Dat is hard lachen om knulligheden en dan beseffen dat de getoonde handelingen helemaal niet geestig van aard zijn.



Nadat hij in Grimm de grens over gaat, slaat Van Warmerdam een andere weg in. De kaalslag en de malle grappen worden ondergeschikt gemaakt aan een avonturenfilm, compleet met een gitzwart liefdesverhaal, een achtervolging over stoffige wegen, en een shoot out (met pijl en boog) in een verlaten namaakdorp waar eens westerns werden opgenomen.



Vanaf dat moment begint Grimm stroperig te worden, en richtingloos. De leeftijdloze sprookjesfiguren Jacob en Marie, gemodelleerd naar het Grimm-sprookje Broer en Zus, zijn plotsklaps personages in een genrefilm. De dokter aast op organen, Marie gebruikt haar lijf om hogerop te komen, en Jacobs nieuwsgierigheid gaat uit naar een geheime kamer, die is afgesloten met een stalen deur.



Van deze gegevens - een mengsel van eigentijdse misdaad en Charles Perraults Blauwbaard - een boeiend verhaal maken, dáár slaagt Van Warmerdam niet in. Zijn huisstijl - korte scènes in een door hemzelf ontworpen mini-wereld - botst met de wens een film met een lange adem te regisseren. De filmmaker wil naar buiten, het duistere Spanje verkennen, maar hij komt niet los van zijn eigen, nadrukkelijk gestileerde werkelijkheid. Een werkelijkheid die in zijn hoofd ontspruit, en waar in tweede instantie een verhaal omheen wordt gebouwd.



Hetzelfde geldt voor de personages; zij zijn meer een los idee dan karakters die het verhaal sturen. De butler loopt met sambaballen rond, een dronkaard is zo ver van de wereld dat hij Jacob en Marie helpt bij het stelen van zijn eigen auto, en als er een dode valt, dan wordt op het hoofd van het lijk, dat boven het geïmproviseerde graf uitsteekt, een zinken emmer gezet.



Alex van Warmerdams sterkste wapen is zijn vermogen hoogst ongewone situaties te scheppen, die zich afspelen in een uitgebeend realisme. Op het moment dat hij die nagemaakte werkelijkheid in een bredere context plaatst, zoals hij eerder ook in De jurk (1996) deed, dan werken de humor en de kracht van de beelden niet meer. De Van Warmerdam-stijl verwordt in de grote buitenwereld tot een aaneenrijging van sketches. Tragi-komische, onalledaagse sketches, dat wel. Maar het blijven losstaande sketches.



Jacob

Marie hadden er beter aan gedaan in het benauwde Nederland te blijven. Een man, een vrouw, een kleine ruimte. Dat is het decor dat het best past bij Van Warmerdams bondige pessimisme.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.