'Grigori Rodtsjenkov bezat een atoombom van informatie'

Wielrennende filmmaker Bryan Fogel vertelt hoe hij op een gigantisch dopingschandaal stuitte - nu te zien op Netflix.

Brian Fogel onderzocht voor zijn documentaire of dopingcontroles te omzeilen zijn Beeld Beeld uit Netflix-documentaire Icarus

Als Grigori Rodtsjenkov (58) verschijnt op het Skype-scherm zie je meteen dat hij een excentrieke figuur is. De documentaire Icarus, sinds vrijdag te zien op Netflix, is dan tien minuten bezig. De Russische dopingwetenschapper zit in zijn blote bast achter zijn laptop in Moskou, maakt eigenaardige grapjes, heeft een haast karikaturaal accent, een dikke snor en een bril met gekleurde glazen waarachter een lui oog schuilgaat.

Rodtsjenkov is op dat moment aan het skypen met Bryan Fogel (43), een Amerikaanse filmmaker en fanatieke amateurwielrenner die een wetenschapper zoekt die hem kan helpen met een riskant plan: een dopingtest omzeilen terwijl hij wel degelijk verboden middelen neemt. Tot verbazing van Fogel en de kijker stemt Rodtsjenkov vrijwel meteen toe.

Icarus is aanvankelijk een egoproject van Fogel, die zichzelf filmt terwijl hij doping neemt, meedoet aan een serieuze, meerdaagse amateurwielerwedstrijd en daarna een negatief testresultaat probeert te bewerkstelligen. Net als zijn grote held Lance Armstrong, die ondanks honderden tests eigenlijk nooit op heterdaad gepakt is. Getuigenissen van teamgenoten deden Armstrong de das om, geen hard bewijs. Kan ik, vraagt Fogel zich aan het begin van Icarus af, het systeem ook te slim af zijn?

Wat Fogel zich met het strikken van Rodtsjenkov op de hals haalt, kan hij op dat moment onmogelijk bevroeden. Ja, hij realiseert zich dat het vreemd is dat het hoofd van het Russische antidopingcentrum hem assisteert om het controlesysteem te manipuleren. Maar pas maanden later, als het tweetal bevriend is geraakt, komt hij erachter dat Rodtsjenkov een 'atoombom van informatie bezit', zegt Fogel, 'waarmee het grootste schandaal uit de geschiedenis van de sport bewezen kon worden'.

Voordat Bryan Fogel ruim drie jaar geleden aan Icarus begon, zat zijn carrière in het slop. Nadat hij in 2003 de hoofdrol had gespeeld in het door hem geschreven toneelstuk Jewtopia, ging hij in 2012 ook een speelfilm op basis van hetzelfde verhaal regisseren.

De film Jewtopia was een flop, kreeg verschrikkelijke recensies en heeft een 4,4 gemiddeld op IMDb. In Hollywood kreeg hij geen klussen meer. Fogel ging daardoor steeds fanatieker zijn hobby wielrennen beoefenen. Zo kwam hij uiteindelijk op het idee om zichzelf te injecteren met doping voor een documentaire.

Op het filmfestival Sundance gooide Icarus begin dit jaar hoge ogen. Netflix legde maar liefst vijf miljoen dollar neer voor de documentaire, een recordbedrag voor een non-fictiefilm. De pitch waarmee de film was verkocht is dan ook tamelijk onweerstaanbaar: Icarus begint als Super Size Me, waarin Morgan Spurlock dertig dagen lang alleen maar McDonalds eet, en wordt halverwege Citizenfour, waarin klokkenluider Edward Snowden dicht op de huid wordt gefilmd, terwijl zijn onthullingen over de NSA voor het eerst naar buiten komen.

Icarus is het soort documentaire waarin een toevalligheid de film een enorm spannende zwiep geeft. Gaandeweg verschuift de focus van Fogel naar Rodtsjenkov, die als klokkenluider in mei 2016 in The New York Times onthult hoe Rusland jarenlang vrijwel al zijn olympische sporters doping toediende en de controles omzeilde. Fogel filmt alles terwijl Rodtsjenkov in het oog van een mediastorm belandt, opgejaagd door journalisten én geheim agenten. De kijker beleeft de intense spanning en hectiek van het moment alsof hij er zelf bij is.

Eerst staat Rodtsjenkov in Rusland onder druk door onthullingen in de internationale pers en moet hij opstappen als directeur. Een agent van de Russische geheime dienst FSB trekt vervolgens bij hem in om hem te beschermen, maar vooral om hem te bespieden, vermoedt Rodstjenkov, die bang is dat hij monddood wordt gemaakt. Uit vrees voor zijn leven vlucht Rodstjenkov, met hulp van Fogel, naar Amerika met een harde schijf vol bewijs.

Als het nieuws daarna naar buiten komt, begint in Rusland een moddergooicampagne tegen Rodtsjenkov. En ook tegen Fogel, wiens e-mails aan Rodtsjenkov op het journaal verschijnen nadat ze zijn achterhaald door een Russische hack. Ook afgeluisterde telefoongesprekken met Rodtjsenkovs vrouw, die nog in Moskou woont, duiken op in het Russische nieuws. Poetin ontkent alles en noemt de onthullingen 'laster van een overloper'.

Wanneer realiseerde u zich welke rol Rodtsjenkov speelde?
'Dat ging in fases. Ik kende Grigori zo'n zeven maanden toen er in december 2014 een documentaire verscheen van de Duitse omroep ARD over het omvangrijke Russische staatsgesponsorde dopingprogramma in de atletiek. Grigori maakte een flink deel uit van die film. WADA (World-Anti Doping Association, red.) begon een onderzoek om te beoordelen of de beschuldigingen klopten. Op dat moment besefte ik natuurlijk al dat Grigori veel meer wist dan hij mij tot dan toe had verteld. Een jaar later, in november 2015, verscheen het rapport van WADA, 335 pagina's dik. Daarvan gaan 40 bladzijdes over Grigori. Toen was er eigenlijk geen twijfel meer mogelijk: mijn vriend Grigori was het brein achter het dopingprogramma.'

Herinnert u zich uw eerste reactie nog?
'Enerzijds dacht ik natuurlijk: wat heb ik een mazzel als filmmaker. Maar ik was vooral ook heel erg geschrokken, bang en bezorgd. Dit schandaal had de potentie om alle Russische olympische medailles van de afgelopen decennia in een kwaad daglicht te stellen. Je weet dat Poetin zoiets niet zomaar over zijn kant zal laten gaan. Dissidenten worden in Rusland onderdrukt en soms vermoord. Ik realiseerde me dat dit voor Grigori een levensbedreigende situatie was en voor mij misschien ook. Twee andere Russen die betrokken waren bij het dopingprogramma, Nikita Kamajev en Vjatsjeslav Sinev, stierven vlak na elkaar onder verdachte omstandigheden. Allebei kregen ze zogenaamd een hartaanval.

'Ik besloot Grigori te helpen met vluchten en kocht een vliegticket voor hem naar Amerika.'

Tekst gaat verder onder de foto

Bryan Fogel:'Ik realiseerde me dat dit voor Grigori een levensbedreigende situatie was en voor mij misschien ook' Beeld Beeld uit Netflix-documentaire Icarus

Handelde u op dat moment als vriend of als filmmaker?
'Vooral als vriend. Vanaf het moment dat hij in Amerika landde tot het moment dat hij in getuigenbescherming ging, een periode van zo'n acht maanden, kon ik me nauwelijks met filmmaken bezighouden. Behalve dan dat ik zorgde dat overal een camera bij was. Mijn aandacht ging vooral uit naar het omgaan met de crisis. We moesten een advocaat voor hem vinden, een immigratieprocedure beginnen, een veilige woning vinden en uitzoeken hoe we dit schandaal wereldkundig gingen maken. Al die zaken veroorzaakten slapeloze nachten. Ik was geen filmmaker meer, maar een manager, beveiliger en researcher. Ik moest vertalers zoeken voor de Russische documenten die hij had meegesmokkeld op een harde schijf. Daardoor werd de film bijzaak. Ik ben pas afgelopen jaar echt bezig geweest met de vraag: hoe maken we al dit materiaal tot een goede film? Het eerste jaar van het project maakte ik een totaal andere film; 98 procent van dat materiaal is gesneuveld op de montagetafel.'

De grote vraag is natuurlijk: waarom deed Rodtsjenkov in godsnaam mee aan uw project, terwijl hij zijn baan en reputatie daarmee in gevaar bracht?
'Ja, iedereen die bij de film betrokken is heeft zich dat afgevraagd. Ik vind het nog steeds moeilijk om daarop een duidelijk antwoord te geven. Een deel van de verklaring is: we raakten bevriend en er ontstond een vertrouwensband. Ergens vond hij het ook leuk om iets te doen wat niet mocht, hij vond mijn plan sympathiek. En hij vond het ook leuk om gefilmd te worden, denk ik, en in het middelpunt van de aandacht te staan. Toch bleef zijn deelname me verbazen. Achteraf bedacht ik dat hij diep vanbinnen ook wel moet hebben geweten dat het schandaal vroeg of laat naar buiten zou komen. Er waren al geruchten en meerdere journalisten waren op hem aan het jagen. Hij voelde zich moreel bezwaard vanwege het massale vals spel. Hij stond met zijn rug tegen de muur; hij kon niet zomaar uit het dopingprogramma stappen. Ik vermoed dat hij dacht: ik laat het hele kaartenhuis in elkaar vallen en dan heb ik mijn vrijheid terug.'

Hoe frustrerend is het dat Rusland nog steeds alles ontkent, ondanks de berg aan bewijs, en dat het land er ook nog mee wegkomt in de internationale sportgemeenschap?
'Wat we zien in de hele wereld, niet alleen in Rusland, is dat de waarheid niet heel veel meer uitmaakt. We leven in de wereld van nepnieuws. Het maakt niet uit hoe vaak je de feiten herhaalt, mensen bepalen zelf hun waarheid. We zien het bij Trump, we zien het in Rusland, in de sport, maar ook in de politiek. Truth is a banned substance. Het is absoluut choquerend dat Rusland nog steeds ontkent, ondanks al het bewijs. Maar niet vreemd als je kijkt naar wat ze nog meer ontkennen: een oorlog in Oekraïne, de beïnvloeding van de Amerikaanse verkiezingen.

'Wat betreft de internationale sportgemeenschap: de trieste waarheid is dat de Olympische Spelen en de andere grote sporttoernooien een miljardenbusiness zijn. De belangen zijn enorm en niemand heeft er baat bij als alles corrupt blijkt te zijn. Nadat de Russische sporters eerst allemaal werden geschorst voor de spelen in Rio, werden ze daarna toch deels toegelaten. Dat is natuurlijk funest. Het olympische ideaal draait om sportiviteit, fair play en eerlijkheid. Als je geen straf oplegt aan sporters die de regels overtreden, kun je ook niet verwachten dat andere sporters het olympische credo naleven.'

Bryan Fogel: 'Het is absoluut choquerend dat Rusland nog steeds ontkent, ondanks al het bewijs' Beeld epa

Hoe ziet u de toekomst van antidopingmaatregelen?
'Het is steeds moeilijker om te bewijzen dat een sporter echt schoon is. Je zou kunnen zeggen dat de opsporingstechnieken steeds beter worden, maar dat geldt ook voor de technieken om doping te nemen en te verhullen. Wetenschappers zijn nu zo ver dat ze op genetisch niveau aan een sporter kunnen sleutelen, zodat het lichaam bijvoorbeeld uit zichzelf meer epo of testosteron gaat aanmaken. Dit is, vrees ik, een oorlog die niet meer te winnen is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden