Gregorius

Maagdelijke arts laat alle scrupules varen

'Mijn gevangenschap is dat iedereen mij kent als iemand anders dan ik ben', verzucht Gregorius in de gelijknamige roman van de Zweedse auteur Bengt Ohlsson. Inderdaad, deze dominee is namelijk een personage uit een ander boek, uit de Zweedse klassieker Dokter Glas (1905) van Hjalmar Söderberg.


In 2007 schreef Margaret Atwood een voorwoord bij de Engelse vertaling van Gregorius dat ook in de Nederlandse editie is opgenomen. Ze zette als waarschuwing boven haar tekst: 'de plot wordt hier besproken'. Let op: dit geldt ook voor deze recensie. Hoewel Gregorius te lezen is als een op zichzelf staande bekentenis van een oudere dominee met huwelijksproblemen - zonder dokter Glas is het verhaal niet compleet.


In de ogen van deze cynische vrijgezelle arts is de 58-jarige dominee een hypocriet monster, dat zijn veel jongere en knappe vrouw Helga met zijn wellust bezoedelt. Zij roept de hulp in van Glas; ze heeft een minnaar en wil niet langer het bed met haar man delen. Glas - zelf nog maagd - raakt in de ban van deze vrouw en laat alle scrupules varen. Op een dag vraagt hij zich zelfs af hoe het zou zijn 'om een misdaad op je geweten te hebben'. Hij maakt van Gregorius een onwaardig mens, een bedrieger, een stuk ongedierte. Hij overtuigt zichzelf en ons ervan dat het beter is het noodlot een handje te helpen. Een cyaankalipilletje voor een betere wereld.


Ohlsson laat honderd jaar later zien dat Gregorius helemaal niet zo'n vreselijke man was, maar een eenzame ziel met zwakheden en gevoelens. Cruciaal daarbij is zijn kinderloosheid, twee huwelijken en niet één kind. In zijn dagdromen geeft de dominee zijn zoon zelfs een naam, 'wanneer ik de kleine Ernst in mijn armen heb en wanneer ik hem zie opgroeien... dan voel ik dezelfde grenzeloze goedheid in me opwellen. En verlang ik er intens naar mezelf even te kunnen vergeten.'


Maar vergeten is er niet bij, minutieus analyseert hij zichzelf ('Ik ben misschien wel een onverbeterlijke huichelaar en een meester in zelfbedrog'), zijn jeugd, zijn positie als dominee en zijn relatie met Helga. Maar is zij eigenlijk wel de onschuldige vrouw die dokter Glas in haar ziet, heeft ze echt nooit van de dominee gehouden of enige begeerte gevoeld? Als je Gregorius mag geloven, is Helga labiel omdat ze verwend is en niets omhanden heeft. Had ze maar een kind!


Ondertussen ziet hij machteloos toe hoe Helga zich van hem afkeert. Hij ontdekt dat ze hem bedriegt met een ander, maar voelt eerder deernis dan woede. Het is zoals Söderberg al schreef: 'Niets kleineert een mens zo en trekt hem zo omlaag als het besef dat hij niet wordt bemind.'


En dat hebben Gregorius en dokter Glas gemeen, ze worden niet bemind door de vrouw die zij adoreren. Eenzaam volgen ze hun roeping, of wat daar voor doorgaat, en vervullen hun plicht.


'Mij is het leven voorbijgegaan', noteert dokter Glas aan het eind van zijn dagboek. Terwijl de dominee vlak voordat hij de gewraakte pil doorslikt, mijmert: 'Dat komt ervan als je in de duisternis blijft staan. Als je een vreemde voor de hele wereld blijft.'


Gregorius is een goed geschreven en boeiende aanvulling op Dokter Glas, maar doet in stijl en vorm ouderwetser aan dan het verhaal van Söderberg uit 1905. Niet dat Ohlsson zich bezondigt aan archaïsch taalgebruik, maar hij voegt veel meer couleur locale toe en ook extra personages en voorvallen die het tijdsbeeld versterken. In zijn versie krijgt de dikkige dominee tijdens zijn verblijf in een kuuroord een affaire met een vrouw die ook klem zit in een vreugdeloos huwelijk.


Dokter Glas misbruikt Gregorius voor een persoonlijk experiment en zijn liefde voor Helga is pure fixatie, terwijl Gregorius echt van zijn vrouw houdt en zelfs bereid is te scheiden, alleen krijgt hij niet de kans dat te vertellen. Hij blijkt een man met een rijk gevoelsleven te zijn en met oog voor het menselijk onvermogen.


Door dominee Gregoriu

s een gezicht te geven, heeft Ohlsson de rollen als het ware omgedraaid. Een moord die aanvankelijk haast gerechtvaardigd leek, komt nu als een schok. De cirkel is bijna gesloten, het wachten is op het verhaal van de mooie Helga.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden