Oog voor detailTipsy blikken

Grandioos je best doen om niet dronken te lijken, zoals op Koningsdag, dat probeert deze matroos ook

Henry Ritter - Middy's Predigt (1853)Beeld Collectie Wallraf Richartz Museu

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende (bij)zaken in de beeldende kunst. Deze week: dronkaards.

De meeste feestjes vier je met mensen die op je lijken. Er is een gemene deler in leeftijd, in studie of expertise, in kleur of milieu. Maar Holland koestert een paar feestjes voor niet-samenhangende mensen: Carnaval en Koningsdag. Die zijn voor club (Zuid-)Nederland. De feestvierders lopen uiteen van jong tot stokoud en van straat tot adel, en bij beide feestjes is de vijf zo’n beetje in de klok vanaf vijf over half tien in de ochtend, wat doorgaans massa-beschonkenheid oplevert tegen het eind van de middag. Leuk als je onder ­bekenden bent, maar op Koningsdag (en Carnaval, denk ik) veroorzaakt dat soms zalig ongemak. Het ongemak van iemand tegenkomen die je vaag kent, de baas van je man, je huisarts of het kind van je buurvrouw, en dan proberen je aangeschotenheid in toom te houden. Blijf stilstaan! Gin ­tonic says no. De voeten worden een soort anker in de grond, het ­lichaam een bootje dobberend op het zeeoppervlak. Je ogen krijgen onderling ruzie. Woorden komen eruit alsof je een State of the Union staat te declameren – veel te precies. Houd die tong in toom!

Het Trimbos Instituut somt op haar website de kenmerken van het lichaam op na inname van meerdere glazen drank: versnelde hartslag, opwarming. Smaak, geur en zicht gaan achteruit. De remmen gaan los op oordeelsvermogen, ­reactie en coördinatie. Het blikveld vernauwt. Afijn, niks onbekends. Maar hoe herken je aangeschoten ongemak in een schilderij? Hartslag, smaak, reactievermogen zijn ­lastig uit te beelden.

In dit schilderij staan twee mannen grandioos hun best te doen om niet dronken te doen. Dronkaards genoeg in de kunst – de Hollandse schilderijen zitten er vol mee en ook de Italianen en Spanjaarden marcheren de bacchanten vrolijk wankelend door de voorstelling. Maar een vergeefs bedwongen tipsy blik is minder herkenbaar.

Henry Ritter - Middy's Predigt (1853)Beeld Collectie Wallraf Richartz Museu

Edgar Degas heeft een fantastische vrouw, in zichzelf verzonken door de absint, geschilderd. Michelangelo beitelde een aangeschoten Bacchus – het hoofd net te veel geknikt, de houding net uit balans, zelfs aan de pols kun je zijn toestand zien. Het zijn uitzonderingen.

Middy’s Predigt (Middy’s preek) heet dit werk, en daarom weet ik zeker dat de matrozen hun dronkenschap proberen te corrigeren – ze worden vermanend toegesproken door een jonge officier. De kunstenaar ving in verf hoe ze proberen braaf over te komen. De man links heeft te glimmende ogen, hij loenst nét en kijkt daarom iets schuin naar de officier, de ooghoeken zijn rood, en hij staat magnifiek door de knieën gezakt te wankelen op zijn voeten. De donkerblonde man staat veel te fier rechtop en zoekt houvast in zijn handen, die hij stevig tegen zijn lichaam drukt. Neus en rode wangen verraden hem. Netjes zijn is lastig als de stopneuronen zijn uitgeschakeld in het cerebellum en de executieve functies in de prefrontale cortex hun taak aan de wilgen hebben gehangen. Eén voordeel op Koningsdag; goede kans dat de baas van je man of de huisarts die je tegenkomt, net zo hard hun best doen hun blik en uitspraak in de hand te houden.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Henry Ritter

Middy’s preek

1853

Olieverf op doek

47 x 42 cm

Wallraf-Richartz Museum Keulen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden