Governing the World

Geen nieuwe inzichten, een los betoog en geschiedenis is door anderen reeds beter verteld

Dirk-Jan Van Baar

Er zijn goede redenen waarom het laatste boek van de Britse historicus Mark Mazower, Governing the World - The History of an Idea, interessant kan zijn. Allereerst het onderwerp. Ook in de wereld van vandaag, waarin westerse samenwerkingsverbanden een crisis doormaken, is het zaak mondiale bestuursinstanties te ontwikkelen. Dat vraagt om een historische benadering en een historicus van de grote greep. Mark Mazower is zo'n auteur. Hij beschikt over een speelse geest, type Francis Fukuyama of Niall Ferguson, en voor eerdere boeken, zoals Salonica: City of Ghosts, ontving hij prestigieuze prijzen. Mazower is een kenner van het Ottomaanse Rijk en de moderne Griekse geschiedenis. Juist dat Balkanperspectief maakt nieuwsgierig.

Heel de 19de eeuw was de 'Oosterse Kwestie', de afkalving van het Turkse Rijk, een zorg voor Europese staatslieden. Die leidde uiteindelijk in 1914 in Sarajevo tot de Eerste Wereldoorlog, startschot van een eeuw waarin Europa aan stukken werd gescheurd en na 1945 in Oost en West werd verdeeld. Met het einde van de Koude Oorlog kwam die oude 'Oosterse Kwestie' weer aan de oppervlakte. Sinds 1990 zagen we westerse interventies in Koeweit en Irak, in ex-Joegoslavië en failed states als Somalië en Afghanistan. Niet alle probleemgebieden liggen in het vroegere Turkse Rijk, maar de meest venijnige wel en de confrontatie met de moslimwereld geeft er een extra lading aan. Ook Griekenland past daarin.

De Grieken waren in de jaren twintig van de 19de eeuw de eersten die uitbraken uit de orde van het Concert van Europa, op het Congres van Wenen in 1815 door conservatieve staatslieden opgezet om de geest van de Franse revolutie de kop in te drukken. De Grieken konden in hun vrijheidsstrijd tegen de Turken rekenen op sympathie van de intelligentsia in de voornaamste Europese hoofdsteden. De Grieken stonden aan de basis van de democratie en de westerse beschaving. Het had een prachtig epos kunnen zijn, dat doorloopt tot de wereld van vandaag, waarin de Grieken opnieuw een stoorzender zijn.

Helaas laat Mazower dat allemaal liggen. De 19de-eeuwse machtspolitiek, met staatslieden als Metternich en Bismarck die zich opwierpen om de vrede in Europa te bewaren, blijft onbesproken. Mazower gaat met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis en geeft een centrale plaats aan de ideeën van Guiseppe Mazzini (1805-1872), een Italiaanse nationalist aan wie de Amerikaanse president Woodrow Wilson eer kwam bewijzen toen hij in 1919 in Genua aankwam op weg naar de vredesconferenties van Parijs. Dat kwam op mij nogal geforceerd over. Daarmee wil Mazower laten zien dat het democratisch idealisme van Wilson de orde in het oude Europa net zo verstoorde als het nationalisme van Mazzini.

Net als Wilson, die de Europese vrede hoopte te bewaren door oprichting van een Volkenbond, geloofde Mazzini in nationale zelfbeschikking als basis voor internationale samenwerking. Dat spoorde niet met het wereldbeeld van de toenmalige Europese staatslieden, die in machtspolitieke termen bleven denken. De Britse en Franse 'overwinnaars' van de Eerste Wereldoorlog grepen de ideeën van Wilson over het nationale zelfbeschikkingsrecht aan voor ontmanteling van het Duitse, Habsburgse en Ottomaanse Rijk, terwijl zij hun eigen koloniale rijken behielden en uitbreidden.

Het was die hypocrisie die bij alle verliezers in Europa kwaad bloed zette en een bom legde onder alle in Parijs gesloten verdragen. Daar kwam de revolutie in Rusland bij, waar de bolsjewieken de macht grepen. Zij hadden een eigen ideologische kijk op de internationale betrekkingen en erkenden de regels van het Europese diplomatieke spel niet. Hetzelfde gold voor Amerika, dat zich na 1919 terugtrok uit Europa, de in Versailles bereikte vredesovereenkomsten weigerde te ratificeren en niet toetrad tot de Volkenbond, het geesteskind van de eigen president.

Mazower komt niet echt met nieuwe inzichten. Zijn betoog is losjes en de hele geschiedeni

s is door anderen veel beter verteld. Dat geldt ook voor zijn visie op de Verenigde Naties, de opvolger van de Vol- kenbond, die na 1945 wel op steun van Amerika kon rekenen. Vanaf de jaren zeventig, als nieuwe staten in de Derde Wereld hun opwachting hebben gemaakt en het Westen in de Algemene Vergadering wordt overstemd, neemt de kritiek in Amerika op de VN toe. De Sovjet-Unie en later ook Amerika spreken voortdurend veto's uit. Pas bij het einde van de Koude Oorlog, als George H.W. Bush een Nieuwe Wereldorde uitroept en een grote coalitie voor de inval van Koeweit voorbereidt, is er weer ruimte voor de VN. Maar onder zijn zoon wenst Amerika zich niet te laten ringeloren door de VN en begint de inval in Irak zonder goedkeuring van de Veiligheidsraad. Dat was onder Bill Clinton in Kosovo ook al gebeurd.

Juist het geruchtmakende diplomatieke voorspel in de Veiligheidsraad tot de Irakoorlog heeft alles om een klassieker in de internationale betrekkingen te worden, maar Mazower geeft niet thuis. Ook voor de 'Washington consensus', waarbij onder leiding van het IMF en de Wereldbank een neoliberale wereldorde tot wasdom kwam die de Amerikaanse dominantie herstelde, heeft Mazower slechts sneren. Dat is erg mager, want hoewel dit model door de crisis deuken heeft opgelopen, is het nog steeds het belangrijkste mondiale ordeningsdenkbeeld.

Governing the world komt bij Mazower wel erg veel op de VN neer. Die kan alleen functioneren onder een sterke hegemoniale macht, terwijl de suprematie van de VS tanende is. Met zijn kennis van de Balkan, waar diplomaten zich steeds weer in de vingers snijden, had Mazower meer kunnen doen. Het is die balkanisering (chaotisering) die de westerse wereldorde bedreigt, waarbij zich talloze nieuwe 'Oosterse Kwesties' aandienen, van de moslimwereld tot India en China.

Over de Europese integratie is Mazower somber. Hij betreurt het dat internationaal beleid zo technocratisch is geworden. Aan het eind van zo'n ambitieus boek een onbevredigend cliché. Het blijft behelpen, met Mazower - minder briljant dan de flaptekst belooft - en met het wereldbestuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden