'Googlen' met heiligen en symbolen

Het handboek keert weer terug in de kunst. Er zijn nogal wat methoden om de lezer wegwijs te maken. Essays bijvoorbeeld, tussen de afbeeldingen....

Waarom kon de nimf Echo niet spreken, maar alleen napraten? Was Jozef nou de jongste van de tien broers? En dat gedicht van die vrouw die best een tweede Troje zou verdienen, naar welke dichter verwijst dat ook alweer? Ovidius, de Bijbel of het complete oeuvre van Jean Pierre Rawie en William Butler Yeats zullen er door de meeste mensen op zoek naar een antwoord niet op worden nagelezen. Daar zijn snellere manieren voor.

Leve de handboeken. De kapstokken van de kennis. Die fijne weetjesboeken die de borrelpraatintelligentie voeden en die de geleerde doet terugdenken aan zijn studietijd, waarin hij zoveel wist en toch zoveel vrije tijd had.

Ook in de kunst leeft het handboek weer op. Kunstlexica bestaan natuurlijk al lang, maar toch lijkt er sprake van een hype. Vorig jaar bracht kunstuitgever Ludion Verborgen Verhalen uit, een boek geschreven door oud-educatief medewerkers van het Rijksmuseum vol iconografische feitjes over schilderijen in Nederlandse en Vlaamse collecties.

Uitgeverij Waanders begon in 2000 met de 'Het Boek'-serie, bestaande uit allerhande geschiedenis- en kunsthandboeken, waarvan zojuist Het Gouden Eeuw Boek is verschenen - een misleidende titel, want het gaat alleen over de kunst in de Gouden Eeuw. Op de London Book Fair vorig jaar besloot Ludion ook de rechten van de serie 'Kunstbibliotheek' van een Italiaanse uitgever te kopen. Dat resulteerde onlangs in de publicatie van de eerste twee delen: Symbolen en Allegorieën en Heiligen.

Het Gouden Eeuw Boek is een klein gebonden doorbladerboek vol afbeeldingen, ingedeeld in de aloude genres: portretten, landschappen, stillevens, et cetera. Ze worden afgewisseld door toelichtende teksten. Het meest bijzondere aan dit boekje zijn de auteurs: Ronald de Leeuw en Jeroen Giltaij. Niet de eerste de beste werkloze kunsthistoricus dus, maar de directeur van het Rijksmuseum en de conservator Oude Schilderkunst van Boijmans Van Beuningen besloten het handboek samen te stellen.

Toch is Het Gouden Eeuw Boek niet het ideale moderne weetjesboek - en dat komt niet alleen omdat het te klein is om mooi in de kast te staan en te zwaar om lekker in je handtas te zitten.

Het komt vooral omdat het geen modérn weetjesboek is. Tussen de afbeeldingen staan essays die veel te lang zijn voor een handboek en veel te saai om te worden gelezen. Het lijkt erop dat Waanders noch De Leeuw of Giltaij heeft stil gestaan bij de vraag hoe handboeken eigenlijk gelezen worden: snel, en vaak in willekeurige volgorde.

Dat blijkt anders bij de boeken uit de Kunstbibliotheek. Het is alsof er een strateeg voor is gaan zitten, die zich afvroeg: hoe nemen mensen in 2005 informatie tot zich? De beste twee uitgangspunten, zo lijkt de conclusie, zijn reisgidsen en het internet. Informatiebronnen waar geen afgebakend begin en einde aan zit, en waarin op vele manieren kan worden gezocht, doorverwezen en toevallig gevonden.

Zo zijn Heiligen en Symbolen en Allegorieën dan ook ingedeeld. Een klein kader links geeft de belangrijkste informatie en geschiedenis, een introductie beschrijft hoe de heilige of het symbool te herkennen is op kunstwerken, een korte tekst verhaalt wat ruimer over het belang in de kunst, en mooie schilderijen (van Rogier van der Weyden tot Duchamp) bieden vervolgens een voorbeeld, compleet met kleine tekstjes over losse elementen in de afbeelding. Het leest zo lekker dat het voelt alsof je aan het googlen bent. En wie denkt dat het alleen oppervlakkige informatie is, vergist zich.

De boeken zijn een verademing voor de liefhebber. Dat geldt zeker voor Heiligen, aangezien ongeveer sinds de 13de-eeuwse Legenda Aurea geen fatsoenlijk handboek over heiligen meer is verschenen. Alleen jammer dat nou juist dat ene nieuwsgierigheidsvoedertje is vergeten: de heiligenkalender. Helaas dus voor de lezer, kan hij niet meteen zien welke heilige op zijn verjaardag stierf.

Ludion wil met de Kunstbibliotheekserie een tegenwicht bieden aan de, haar inziens, vaak te theoretische tentoonstellingscatalogi. Die zijn voor velen onbehapbaar, meent directeur Peter Ruyffelaere, omdat conservatoren doorgaans vooral voor collega's schrijven. Ludion concentreerde zich op de vraag die veel deskundigen vergeten: wat wil het publiek. Het antwoord is duidelijk: meer van dit soort boeken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden