Opinie

'Goede of slechte kunst? Over smaak valt wel degelijk te twisten'

Is dat wat wij onder goede of slechte kunst verstaan een volstrekt individuele aangelegenheid? 'Natuurlijk, uiteindelijk komt dat oordeel tot stand in ons hoofd, hart en onderbuik. Maar daarmee is het nog niet totaal subjectief geworden', schrijven Sander van Zanten en Marcel Cobussen.

Bezoekers bekijken de nieuwe aanwinst van het van Gogh Museum, een schilderij genaamd de Knotwilg. Beeld ANP

Gekweld door een bijna ongezond ressentiment, stelt componist John Borstlap in zijn artikel de aloude vraag naar de kwaliteitscriteria van de kunst weer eens aan de orde, meer specifiek in relatie tot het subsidiëren ervan.

Zijn simpele stelling komt erop neer dat veel 'slechte' kunst wel overeind wordt gehouden met overheidsgelden, terwijl sommige 'goede' kunst die ondersteuning moet ontberen. Wie echter in zijn artikel zoekt naar criteria om 'goede' van 'slechte' kunst te onderscheiden, is snel klaar: die staan er niet in. We moeten het doen met een paar voorbeelden waarbij tot waardevolle, goede kunst in ieder geval Borstlaps eigen werk gerekend moet worden - een twijfelachtig startpunt voor een zinvolle gedachtewisseling.

In een reactie stelt filosoof en kunstenaar Jeroen Rijnders een open discussie over 'goede' en 'slechte' kunst voor, zonder te vervallen in puur individuele (voor)oordelen (een impliciete kritiek op Borstlaps bijdrage?); hij ziet (terecht) meer heil in een soort Kantiaanse sensus communis, een oordeel waarin eenieder zich zou moeten kunnen vinden.

Goed/slecht
Welnu, laten we die discussie starten en nagaan hoe kwaliteitscriteria eigenlijk tot stand komen.

Is 'goede' kunst van 'slechte' te onderscheiden op basis van intrinsieke eigenschappen van een kunstwerk, zoals Borstlap denkt? Dergelijke eigenschappen zouden doorslaggevend kunnen zijn: als kunstwerken intrinsieke eigenschappen hebben die bepalen of een kunstwerk 'goed' dan wel 'slecht' is, dan hoeven we alleen maar een manier te vinden om deze eigenschappen duidelijk waar te nemen. 'Goed' en 'slecht' zijn echter evaluatieve termen, woorden die wij gebruiken om iets over de wereld te zeggen. We denken daarbij graag dat de eigenschappen waar de termen naar verwijzen ook daadwerkelijk onafhankelijk van ons bestaan. Helaas laat de kwaliteit van kunst zich niet op een dergelijke manier denken. De wereld lijkt geen objectief 'goed' of 'slecht' te bevatten. Naar intrinsieke eigenschappen hoeven we daarom niet te zoeken.

Onderbuik
Maar als wij onze waardeoordelen niet kunnen baseren op objectieve eigenschappen, wordt dat wat wij onder goede of slechte kunst verstaan dan een volstrekt individuele aangelegenheid? Natuurlijk, uiteindelijk komt dat oordeel tot stand in ons hoofd, hart en (onder)buik. Maar daarmee is het nog niet totaal subjectief geworden.
In 1979 stelde de Franse socioloog Pierre Bourdieu in La Distinction dat iemands smaak wordt bepaald door onder meer opvoeding, onderwijs, afkomst en (eventueel) sociale mobiliteit. Smaak is met andere woorden sociaal bepaald en het is de dominante klasse die haar oordelen over kunst aan de gehele maatschappij als objectieve maatstaven probeert te verkopen, voornamelijk via het onderwijs.

In de afgelopen 33 jaren is het (kunst)onderwijs evenwel minder elitair geworden en de maatschappij heterogener; het oubollige onderscheid tussen hoge/echte kunst en lage/flop kunst is allang geërodeerd en de kunstwereld is uiteengevallen in talloze quasi-autonome rijkjes. Om een voorbeeld uit de muziekwereld te geven: met de rudimentaire hiërarchie waarbij klassieke muziek ver verheven was boven popmuziek en jazz ergens in het midden bungelde, werd al vóór Bourdieus studie afgerekend.

Maar wat is 'klassieke' muziek? Gregoriaans, oude muziek, Romantiek, twaalftoonsmuziek, elektronische muziek, repetitieve muziek - al deze 'stromingen' hebben hun eigen specialisten, festivals, congressen, tijdschriften. En deze stromingen vallen vaak ook weer uiteen in allerlei subcategorieën. Er bestaat inmiddels een zekere consensus dat elk van deze (sub)stromingen naar zijn eigen waarden moet worden gemeten. Wat in de ene stroming belangrijk en waardevol is, hoeft dat in een andere niet te zijn.

Nederlands elftal
Uit deze ontwikkelingen zijn een aantal conclusies te trekken. Ten eerste maakt de verzelfstandiging van stromingen het stellen van absolute en universele kwaliteitscriteria onmogelijk. Ten tweede laten relatieve leken zich in hun mening omtrent een stroming of werk vaak leiden door de opinie van 'smaakmakers': het oordeel van kunstenaars, directeuren van kunstinstellingen, en (inter)nationaal hoog aangeschreven recensenten bepaalt in belangrijke mate de status van een werk. Niet dat daarover altijd consensus bestaat - integendeel.

Net als bij de opstelling van het Nederlands Elftal zijn er verschillende, conflicterende meningen. Maar uiteindelijk wordt er, op basis van vele verschillende inzichten, althans tijdelijk, een zekere status aan een stroming of kunstwerk toegekend. Het lijkt net onze democratie: wellicht niet ideaal maar ook niet zo dictatoriaal als Borstlap ons wil doen laten geloven en niet geheel verstoken van de gemeenschappelijke grond die Rijnders zoekt. Ten derde baseren die smaakmakers hun oordeel omtrent een werk mede op hun kennis van het verleden: voegt dit iets toe aan het bestaande corpus? Welke plaats neemt het in in de ontwikkeling van deze 'stroming'? Reflecteert het (impliciet) op eerdere werken?

Kortom, het onderscheid tussen 'goede' en 'slechte' kunst kon en kan nooit objectief vastgesteld worden. Maar het is evenmin een volstrekt subjectieve aangelegenheid: het is onderwerp van een permanent debat waaraan eenieder in principe kan participeren. Over smaak valt wel degelijk te twisten!

Sander van Zanten is student filosofie aan de Universiteit Leiden en werkt momenteel aan een scriptie over kwaliteitscriteria in muziek. Marcel Cobussen is universitair docent muziekfilosofie en auditieve cultuur aan de Universiteit Leiden.


 
De kunstwereld is uiteengevallen in talloze quasi-autonome rijkjes
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden